Acil durumlar ve afetler, insanlık tarihi boyunca beklenmedik anlarda ortaya çıkan ve toplumları derinden sarsan olaylar olmuştur. Küresel düzeyde Acil Olay Veri Tabanı (EM-DAT) 2021 yılı verilerine göre, dünya genelinde yılda ortalama 432 doğal afet meydana gelmekte ve bu afetler 101,8 milyon insanın can ve mal kaybı yaşamasına, binlerce insanın ise hayatını kaybetmesine yol açmaktadır. Türkiye özelinde ise AFAD verileri incelendiğinde, afet ve acil durum sayılarının yıllar içinde katlanarak arttığı görülmektedir. Özellikle 6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli meydana gelen 7,7 ve 7,6 büyüklüğündeki depremler, 11 ilde yıkıcı hasara yol açarak 50 binden fazla insanın hayatını kaybetmesine ve 115 binden fazla insanın yaralanmasına neden olmuştur. Afet yönetim çevrimi, afet öncesi ve afet sonrası olmak üzere iki temel aşamaya ayrılır. Afet öncesi dönemde afete hazırlık ve hasar azaltma çabaları büyük önem taşırken, afet sonrasında müdahale ve iyileştirme çalışmaları devreye girer. Son yıllarda, afetlere dirençli bir toplum oluşturulması amacıyla afet öncesi eğitimler ve ilk yardım becerilerinin artırılması gibi proaktif yaklaşımlar ön plana çıkmaktadır. Afet anında mevcut yerel ve ulusal kaynakların yetersiz kaldığı durumlarda, uluslararası kurtarma ekiplerinin ortak bir dille çalışabilmesi için bilimsel, kanıta dayalı ve evrensel olarak uygulanabilen afet triyajı sistemlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Fransızca kökenli 'trier' kelimesinden türetilen triyaj, en basit tanımıyla 'önceliklendirme' anlamına gelir ve ilk kez savaş alanlarında çok sayıdaki yaralının sınırlı kaynaklarla yönetilmesi ihtiyacından doğmuştur. Afet triyajının temel felsefesi, bireysel tıp uygulamalarındaki 'tek bir hastanın hayatını kurtarma' odağından farklı olarak, 'toplumun genel hayatta kalma oranını en üst düzeye çıkarma' ilkesine dayanır. Bu doğrultuda, hayatta kalma şansı çok düşük olan veya kurtarılması için aşırı kaynak tüketimi gerektiren yaralılar yerine, hızlı müdahaleyle kurtarılabilecek durumda olan yaralılara öncelik verilir. Afetlerde yaralıların triyaj değerlendirmesi üç ana aşamada gerçekleştirilir: Birincil triyaj olay yerinde tıbbi müdahale ve nakil önceliğini belirlemek için yapılır; ikincil triyaj sağlık kuruluşlarında kesin tedavinin aciliyetini ayırt etmek için uygulanır; üçüncül triyaj ise ameliyat veya yoğun bakım gereksinimini belirlemek amacıyla uzmanlarca yürütülür. Bu süreçte triyaj kurallarının doğru uygulanması hayati önem taşır. Çok acil durumdaki bir hastanın geciktirilebilir sınıfa ayrılması 'yetersiz (under) triyaj' olarak adlandırılır ve önlenebilir ölümlere yol açar. Aksine, hafif yaralı bir hastanın çok acil sınıfa ayrılması 'aşırı (over) triyaj' olarak adlandırılır ve gereksiz kaynak tüketimine neden olur. Basit Triyaj ve Hızlı Tedavi (Simple Triage And Rapid Treatment - START) yöntemi, afet durumlarında dünya genelinde en yaygın kullanılan ve özellikle 8 yaş üstü yetişkin bireyler için tasarlanmış olan triyaj sistemidir. Bu yöntemin en büyük avantajı, her bir yaralının değerlendirilmesinin yaklaşık 30 ila 60 saniye gibi son derece kısa bir sürede tamamlanabilmesidir. START yöntemi yaralıları dört farklı renk koduyla sınıflandırır: Yeşil (hafif), Sarı (gecikmeli), Kırmızı (acil) ve Siyah (ölü veya kurtarılamaz). START triyaj algoritmasının ilk basamağı 'yürüme yeteneğinin' değerlendirilmesidir. Olay yerine ulaşan kurtarıcı, yüksek sesle kendisini tanıtarak yürüyebilen yaralıların belirlediği güvenli bir alana doğru gelmesini ister. Bu komuta uyarak yürüyebilen tüm yaralılar doğrudan 'Yeşil' triyaj kodu ile etiketlenir ve ikincil değerlendirmeye kadar bekletilir. Yürüyemeyen yaralılar ise bulundukları yerde sırasıyla solunum, dolaşım ve mental durum parametrelerine göre değerlendirilir. İkinci basamakta 'solunum' kontrol edilir. Eğer yaralının solunumu yoksa, çene itme (jaw-thrust) manevrası ile hava yolu açılır. Hava yolu açılmasına rağmen solunum başlamazsa yaralı 'Siyah' kodla etiketlenir; solunum başlarsa 'Kırmızı' kod verilir. Kendiliğinden solunumu olan yaralıların ise solunum hızı sayılır. Dakikadaki solunum sayısı 30'un üzerinde olan yaralılar doğrudan 'Kırmızı' kod alırken, solunum sayısı 30'un altında olanlarda bir sonraki parametre olan dolaşım kontrolüne geçilir. Üçüncü basamakta 'dolaşım' değerlendirmesi için radyal nabız veya kapiller dolum testi (tırnak yatağına bastırılarak 2 saniyede geri dönme süresi) kullanılır. Radyal nabız alınamıyorsa veya kapiller dolum süresi 2 saniyenin üzerindeyse yaralı 'Kırmızı' kodla etiketlenir. Nabız alınıyor ve dolaşım normalse son basamak olan 'mental durum' kontrolüne geçilir. Yaralıya basit komutlar verilir; komutlara uyanlar 'Sarı', uyamayanlar ise 'Kırmızı' kodla etiketlenir. Çocuklar anatomik, fizyolojik ve gelişimsel özellikleri nedeniyle afet durumlarında yetişkinlere göre çok daha hassas ve savunmasız bir grubu oluştururlar. Bu nedenle, 8 yaş ve altındaki çocuk yaralılar için yetişkin START algoritmasından farklılaştırılmış olan 'JumpSTART' triyaj yöntemi geliştirilmiştir. JumpSTART yöntemi de dört renk kodunu kullanmakla birlikte, çocukların fizyolojik sınırlarını ve solunumsal hassasiyetlerini göz önünde bulunduran kritik adımlara sahiptir. JumpSTART yönteminde ilk olarak yürüyebilen çocuklar 'Yeşil' kodla ayrılır. Yürüyemeyen çocukların solunumu değerlendirilirken, solunumu olmayan çocuklarda hemen hava yolu açma manevrası uygulanır. Solunum başlamazsa, yetişkinlerden farklı olarak çocuğun nabzı kontrol edilir. Nabız yoksa çocuk 'Siyah' kodla etiketlenir. Ancak nabız varsa, kurtarıcı çocuğa 5 kurtarıcı soluk verir. Bu uygulama, çocuklardaki ölümlerin çoğunlukla solunumsal tıkanıklıklardan kaynaklanması nedeniyle geliştirilmiş hayat kurtarıcı bir 'jump' (sıçrama) adımıdır. Soluk verme sonrası solunum başlarsa çocuk 'Kırmızı' kod alır. Solunumu kendiliğinden olan çocuklarda solunum hızı sınırları yetişkinlerden farklıdır. Dakikada 15'ten az veya 45'ten fazla solunumu olan çocuklar doğrudan 'Kırmızı' kodla etiketlenir. Solunum hızı 15-45 arasında olan çocuklarda dolaşım kontrolü için kapiller dolum yerine sadece nabız varlığı değerlendirilir. Nabız alınamıyorsa 'Kırmızı' kod verilir. Nabız varsa, çocuğun bilinç durumu AVPU (Alert, Verbal, Painful, Unresponsive) skalası kullanılarak değerlendirilir. Sözel veya ağrılı uyarana uygunsuz yanıt verenler veya yanıtsız olanlar 'Kırmızı', uyanık olan veya uyarılara uygun yanıt verenler ise 'Sarı' kodla etiketlenir. Afet tıbbı literatüründe farklı ihtiyaçlara ve saha koşullarına göre tasarlanmış birçok alternatif triyaj sistemi mevcuttur. Bunlardan biri olan mSTART yöntemi, özellikle karanlık veya aşırı soğuk hava koşullarında kapiller dolum testinin yanıltıcı olabileceği durumlar için tasarlanmıştır ve dolaşım değerlendirmesini tamamen nabız kontrolüne indirger. SALT triyaj yöntemi ise 2008 yılında CDC tarafından tescillenmiş olup, yaralıları sesli komutlarla hızlıca gruplandırarak başlar ve saha içerisinde hava yolu açma, turnike uygulama ve iğne torakostomisi gibi hızlı hayat kurtarıcı müdahalelerin yapılmasına olanak tanır. Care Flight triyaj yöntemi, her yaralının değerlendirilmesini sadece 15 saniyede tamamlamayı hedefleyen en hızlı sistemlerden biridir. Bu yöntemde solunum ve nabız kontrolünden önce komutlara uyma kriteri incelenir. ASAV (Amberg-Schwandorf) yöntemi ise solunum hızını saymak yerine solunum sıkıntısı bulgularını (siyanoz, dispne vb.) ve aktif kanama kontrolünü önceler. Değiştirilmiş Fizyolojik Triyaj Aracı (MPTT) ise yetişkinlerde bilinç durumunu en hassas şekilde değerlendirmek amacıyla Glasgow Koma Skalası'nı (GKS) algoritmasına entegre eden gelişmiş bir fizyolojik triyaj aracıdır.