Ünite 7: Binalarda Patlayıcı Ortam ve Yangın Yönetimi

6331 Sayılı Kanun ve Patlayıcı Ortamlar

Türkiye'de patlayıcı ortamların risk yönetimi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında çıkarılan 'Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik' ile yasal zorunluluk haline getirilmiştir.

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD)

Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerlerinde, risk değerlendirmesi adımlarını, zon haritalarını ve alınacak teknik önlemleri içeren Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanması yasal bir zorunluluktur.

Metan Gazı Patlama Sınırları

Doğalgazın ana bileşeni olan Metan (CH₄) gazı için Alt Patlama Sınırı (APS) hacimsel olarak %5, Üst Patlama Sınırı (ÜPS) ise %15'tir. Bu iki değer arasındaki karışımlar ateş kaynağıyla karşılaştığında patlar.

Hidrojen Gazının Geniş Patlama Aralığı

Hidrojen gazı, hacimsel olarak %4 Alt Patlama Sınırı (APS) ve %75 Üst Patlama Sınırı (ÜPS) ile son derece geniş bir patlama aralığına sahiptir. Bu durum hidrojeni en tehlikeli gazlardan biri yapar.

Anahtar Kavramlar

Patlayıcı OrtamPatlayıcı, parlayıcı ve yanıcı nitelikteki petrol, doğalgaz, kimyevi madde, sıvı ve tozların veya buharın atmosferik şartlar altında hava ile karışımında tutuşturucu maddeler vasıtasıyla alevlenebildikleri yerlerdir.

Patlama ÜçgeniBir patlamanın gerçekleşmesi için aynı anda ve uygun oranlarda bir araya gelmesi gereken üç unsuru (yanıcı madde, oksijen/hava ve ateşleme kaynağı) ifade eden modeldir.

Alt Patlama Sınırı (APS/LEL)Bir gazın veya buharın hava ile karışımında patlama oluşturabilecek en düşük konsantrasyon değeridir. Bu değerin altındaki karışımlar patlama için çok zayıftır.

Üst Patlama Sınırı (ÜPS/UEL)Yanıcı gazın havada bulunabileceği en yüksek patlayıcı orandır. Bu değerin üzerindeki karışımlarda gaz miktarı çok fazla, oksijen yetersiz olduğundan patlama gerçekleşmez.

Parlama Noktası (Flash Point)Yanıcı sıvıların üzerinde patlayıcı veya parlayıcı buhar-hava karışımı oluşturdukları en düşük sıcaklık derecesidir; sıvıların tehlike sınıfını belirlemede kullanılır.

Müsaade Edilen Azami Konsantrasyon (MAK)Kapalı işyeri havasında bulunmasına izin verilen ve sekiz saatlik çalışma süresince çalışanların sağlığını bozmayacağı kabul edilen en yüksek kimyasal derişim sınırıdır.

Cana veya Sağlığa dair Ani Tehlike Sınırı (CSAT/IDLH)İnsan yaşamı için ciddi ve geri dönülemez tehlikeler oluşturan, maruz kalındığında ortamın derhal terk edilmesini gerektiren kritik kimyasal konsantrasyon sınırıdır.

Zon (Zone)Patlayıcı ortam oluşma sıklığı ve süresine göre tehlikeli alanların sınıflandırılmasında kullanılan, elektriksel ekipman seçimini belirleyen risk bölgeleridir.

Zon 0Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın sürekli, uzun süre veya sık sık oluştuğu en tehlikeli gaz bölgesidir.

Zon 20Havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların, sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı atmosfer oluşturabildiği en yüksek riskli toz bölgesidir.

Kimyasal PatlamaYanıcı bir maddenin oksijenle son derece hızlı bir şekilde reaksiyona girerek yüksek miktarda ısı, ışık ve basınç enerjisi açığa çıkarması olayıdır.

Fiziksel PatlamaKimyasal bir reaksiyon olmaksızın, yüksek basınç altındaki bir kabın veya kazanın yapısal dayanım sınırlarının aşılması sonucu aniden yırtılması veya patlamasıdır.

Toz PatlamasıTane boyutu 500 mikronun altındaki organik veya metalik toz bulutlarının havada asılıyken tutuşmasıyla oluşan, gaz patlamalarından daha tahrip edici patlama türüdür.

Yangın YönetimiYangının önlenmesi, erken algılanması, kontrol altına alınması, söndürülmesi ve güvenli tahliyenin sağlanması amacıyla alınan tüm teknik ve idari önlemlerin organizasyonudur.

Pasif Güvenlik ÖnlemleriBinaların mimari tasarımı ve inşası aşamasında uygulanan, yangının yayılmasını geciktiren ve yapısal dayanımı koruyan kalıcı ve sabit önlemlerdir.

Aktif Güvenlik ÖnlemleriYangın başladıktan sonra devreye giren, algılama, alarm, otomatik söndürme, duman tahliyesi ve yönlendirme gibi dinamik sistemlerin tümünü kapsayan önlemlerdir.

Yangın KompartımanıBir bina içinde, tavan ve taban döşemesi dahil olmak üzere, her yanı en az 60 dakika yangına karşı dayanıklı yapı elemanlarıyla ayrılmış duman ve ısı geçirmez bölgedir.

Hidrant SistemiBinaların dış çevresine yerleştirilen, yangın anında itfaiye araçlarının kolayca su bağlantısı yapabilmesi ve yüksek debide su temin edebilmesi için kurulan yangın söndürme altyapısıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Aseton ve Toluen MAK Değerleri

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uyarınca, işyeri havasında Aseton için MAK değeri 500 ppm, Toluen için ise 50 ppm olarak sınırlandırılmıştır.

Karbonmonoksit (CO) IDLH Sınırı

Yangın dumanında yoğun olarak bulunan ve sessiz katil olarak bilinen Karbonmonoksit gazının Cana veya Sağlığa dair Ani Tehlike Sınırı (IDLH) değeri 1200 ppm olarak belirlenmiştir.

Toz Boyutu ve Patlama Riski

Tane boyutu 500 mikrometrenin (μm) altında olan katı maddeler havada asılı kalabildikleri için toz patlaması riski oluştururlar. Un, şeker ve alüminyum tozları bu sınıftadır.

Oksijen Zenginleşmesi Tehlikesi

Atmosferdeki standart oksijen oranı %21'dir. Oksijen oranının %23 ve üzerine çıkması 'oksijenle zenginleşmiş hava' olarak tanımlanır ve bu ortamda yanma hızı olağanüstü artar.

Yangının İlk 5 Dakikası ve Sıcaklık

Yangın başladıktan sonraki ilk dakikalar hayati önem taşır. Yangın mahallindeki sıcaklık, ilk 5 dakika içerisinde hızla yükselerek 500 °C'nin üzerine çıkabilmektedir.

Düşük Tehlike Sınıfı Alan Sınırı

Yangın yönetmeliğine göre düşük tehlike sınıfındaki alanların, en az 30 dakika yangına dayanıklı olması ve tek bir kompartıman alanının 126 metrekareden büyük olmaması gerekir.

Doğalgaz Acil İhbar Hattı: ALO 187

Binalarda veya sokakta olası bir doğalgaz kaçağı veya kokusu algılandığında, kıvılcım çıkaracak hiçbir eylemde bulunmadan derhal ALO 187 Doğalgaz Acil hattı aranmalıdır.

TS EN 54-2 Standardı

Binalarda kullanılan yangın algılama ve alarm sistemlerinin kontrol ve gösterge tertibatlarının tasarımı ve performansı TS EN 54-2 standardı ile güvence altına alınmıştır.

TS EN 12845+A1 Standardı

Binalarda otomatik yangın söndürmeyi sağlayan sprinkler (yağmurlama) sistemlerinin tasarımı, kurulumu ve periyodik bakımları TS EN 12845+A1 standardına göre yapılmalıdır.

Sınavda Dikkat Et

Patlama Üçgeni unsurlarını (yanıcı madde, oksijen, ateşleme kaynağı) iyi öğrenin; sınavda bu üç unsurun bir araya gelme zorunluluğu sorulabilir.
Alt Patlama Sınırı (APS/LEL) ve Üst Patlama Sınırı (ÜPS/UEL) tanımlarını karıştırmayın; APS en düşük konsantrasyonu, ÜPS ise en yüksek konsantrasyonu ifade eder.
Zon (Zone) numaralarının anlamlarına dikkat edin; gazlar için 0-1-2, tozlar için 20-21-22 kullanılır ve numara büyüdükçe risk süresi/sıklığı azalır.
Pasif ve aktif güvenlik önlemlerini ayırt edin; yapısal elemanlar ve kompartımanlama pasifken, dedektörler ve sprinkler aktif önlemlerdir.
Gaz kaçağı durumunda elektrik düğmelerine dokunulmaması gerektiği bilgisini unutmayın; konum değişikliği kıvılcım üreterek patlamayı tetikler.
Toz patlamalarının gaz patlamalarından daha tahrip edici olduğunu ve zincirleme (sekonder) reaksiyon riski taşıdığını mutlaka aklınızda tutun.