Ünite 10: Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Fen ve Doğa Etkinlikleri-II

STEM Araştırmacıları Olarak Çocuklar

Okul öncesi çocukları oyun alanında, sınıfta veya evde bloklarla köprüler inşa ederken, rampalar tasarlarken matematik ve mühendislik becerilerini doğal olarak kullanırlar. 'Tahta suda nasıl yüzüyor?' gibi sorularla aslında birer STEM araştırmacısı gibi davranırlar.

Yağmur Sonrası Doğa Gezisi

Rastlantısal fen etkinliklerine en somut örnek, aniden başlayan sağanak yağışın ardından çocukların bahçeye çıkarılmasıdır. Çocuklar bu sayede ıslak toprağı inceler, çıkan solucanları gözlemler ve ortamdaki kokuyu duyularıyla keşfederler.

Somutlaştırma Örneği: Hava ve Bulutlar

Okul öncesi çocuklar somut düşündükleri için göremedikleri kavramları anlamakta zorlanırlar. Bu nedenle hava durumu ve mevsimler anlatılırken soyut 'hava' kavramı yerine gökyüzündeki somut 'bulutlar' üzerinden anlatım yapılmalıdır.

Montessori Sınıf Düzenlemeleri

Montessori yaklaşımında sınıflar karma yaş gruplarına göre tasarlanır. Her sınıfta çocukların gelişim seviyelerine uygun, hata kontrolü içeren ve çocukların minimal yetişkin müdahalesiyle çalışabileceği özel materyaller bulunur.

Anahtar Kavramlar

STEMBilim, teknoloji, mühendislik ve matematik disiplinlerinin birbiriyle entegre edilerek çocuklara sunulmasını amaçlayan, problem çözme ve ürün tasarlamaya dayalı disiplinler arası bir eğitim yaklaşımıdır.

Formal EtkinlikÇocuk gelişimci tarafından önceden belirlenmiş hedeflere ulaşmak amacıyla planlanan, gerekli materyalleri ve ortamı öğretmenin hazırladığı yapılandırılmış fen ve doğa etkinlikleridir.

Formal Olmayan EtkinlikÇocukların serbest zamanlarda fen köşesindeki materyalleri kendi istekleri doğrultusunda kullanarak denemeler yaptıkları, öğretmenin ise sadece ortamı hazırlayıp rehberlik ettiği yarı yapılandırılmış etkinliklerdir.

Rastlantısal EtkinlikGünlük yaşamda aniden gelişen, planlanmamış olayları (örneğin yağmur sonrası solucanların ortaya çıkması) öğretmenin anlık birer öğrenme ve keşif fırsatına dönüştürdüğü etkinlik türüdür.

Somut DüşünmeOkul öncesi çocuklarının sadece duyu organlarıyla algılayabildikleri, gözle görebildikleri ve dokunabildikleri nesneleri ve olayları gerçek olarak kabul edip anlayabildikleri zihinsel gelişim evresidir.

Benmerkezcilik (Egosantrizm)Küçük yaştaki çocukların, dünyadaki herkesin kendileriyle aynı şekilde düşündüğünü, hissettiğini ve olaylara aynı pencereden baktığını varsaydıkları bilişsel gelişim özelliğidir.

Montessori YaklaşımıÇocukların kendi öğrenme süreçlerini yönettikleri, özel tasarlanmış duyusal materyallerle donatılmış sınıflarda bağımsızlığı ve öz-disiplini destekleyen çocuk merkezli eğitim modelidir.

Waldorf YaklaşımıÇocuğun zihinsel, ruhsal ve bedensel bütünlüğünü hedefleyen, doğal malzemelerin kullanımına, sanatsal faaliyetlere ve el işlerine büyük önem veren alternatif eğitim yaklaşımıdır.

Reggio Emilia YaklaşımıÇocukların kendilerini ifade edebilecekleri 'yüz dili' olduğunu savunan, sınıf ortamını 'üçüncü öğretmen' olarak kabul eden ve topluluk katılımını önemseyen ilişkisel eğitim modelidir.

Kavram HaritasıGeniş bir konu başlığı altındaki kavramları, aralarındaki ilişkileri gösterecek şekilde grafiksel ve görsel bir şema üzerinde organize eden öğretim aracıdır.

AnalojiÇocukların bilmediği veya yabancılık çektiği soyut bir kavramın, çok iyi bildikleri somut bir nesne veya olaya benzetilerek açıklanması yöntemidir.

Basit AnalojiBir organın veya yapının doğrudan somut bir nesneye benzetilmesidir; kalbin pompaya, beynin cevize veya böbreğin fasulyeye benzetilmesi bu türe örnektir.

Hikaye AnalojisiBilinmeyen bir olayın veya sürecin, kurgusal bir hikaye kurgusu içinde bilinen başka bir sürece benzetilerek anlatılmasıdır.

Oyunlaştırılmış AnalojiDoğa olaylarının veya bilimsel süreçlerin çocuklar tarafından taklit edilerek canlandırılmasıdır; ağaçların yaprak dökmesinin uykuya benzetilmesi gibi.

Görselli AnalojiSoyut kavramların ve bilimsel olayların görsel hafızayı tetikleyecek resim, çizim veya şemalar yardımıyla çocuklara açıklanması tekniğidir.

Gösteri DeneyiTehlikeli veya karmaşık aşamaları olan deneylerin öğretmen tarafından yapıldığı, çocukların ise süreci gözlemleyerek ve sorular sorarak katıldığı deney türüdür.

Bireysel DeneyHer çocuğun kendi malzemeleriyle, yaparak ve yaşayarak doğrudan kendisinin gerçekleştirdiği, aktif katılımı en üst düzeye çıkaran deney türüdür.

Kapalı Uçlu DeneyKullanılacak araçların ve ulaşılacak sonucun çocuklara önceden söylendiği, çocukların ulaştıkları verileri beklenen sonuçla karşılaştırdıkları deneylerdir.

Açık Uçlu DeneyMalzemelerin ve amacın verildiği ancak izlenecek adımların ve sonucun çocuklara söylenmediği, çocukların kendi yollarıyla verileri toplayıp sonuca ulaştığı deneylerdir.

Hipotez Etme DeneyiÇocukların kendilerinin veya arkadaşlarının ortaya attığı bilimsel iddiaların (hipotezlerin) doğru olup olmadığını sınamak amacıyla tasarlayıp uyguladıkları deneylerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Waldorf ve Doğal Malzemeler

Waldorf eğitiminde plastik ve yapay oyuncaklar yerine ahşap, taş, yün ve kozalak gibi tamamen doğal malzemeler kullanılır. Bu durum çocukların duyusal gelişimini desteklemek ve doğayla bağ kurmalarını sağlamak amacıyla tercih edilir.

Reggio Emilia'nın Üçüncü Öğretmeni

Reggio Emilia yaklaşımında fiziksel çevre ve sınıf tasarımı, çocukların yaratıcılığını ve keşfetme arzusunu tetikleyen esnek yapısıyla 'üçüncü öğretmen' olarak kabul edilir ve büyük önem taşır.

Basit Analoji Örnekleri

Okul öncesi fen eğitiminde soyut organları öğretmek için basit analojilerden yararlanılır. Bu doğrultuda böbrek fasulyeye, beyin cevize, kalp pompaya ve akciğerler balona benzetilerek çocukların zihninde somutlaştırılır.

Deneysel Çalışmaların Dört Grubu

Deneysel çalışmalar fen eğitiminde; yetenek kazandıran aktiviteler (termometre okuma), gözlem yapma, illüstrasyon (prensip kanıtlama) ve araştırma deneyleri (prensip keşfetme) olmak üzere dört temel grupta toplanır.

Tohumların Rüzgarla Saçılması Etkinliği

Bahçeden alınan saksı toprağı sulanıp üzerine ters kavanoz kapatılarak güneşli pencere önüne konur. Topraktan çıkan suyun buharlaşması kavanozda gözlenirken, bir süre sonra toprağın kendiliğinden yeşermesiyle tohumların yayılması tartışılır.

Pencere Önünde Patates Deneyi

Havuç, soğan veya tatlı patates su dolu kavanozun ağzına yerleştirilerek fen köşesindeki güneş gören pencere önüne konur. Çocuklar bitkinin kök salmasını ve yaprak çıkarmasını gün gün gözlemleyerek gelişimini takip ederler.

Dramanın Üç Temel Aşaması

Fen eğitiminde drama yöntemi uygulanırken süreç sırasıyla; ısınma ve tanışmayı içeren 'Hazırlık', doğaçlama ve rol oynamayı içeren 'Canlandırma' ve duygu paylaşımını içeren 'Değerlendirme' aşamalarından oluşur.

Proje Konularının Sınıflandırılması

Okul öncesi projelerinde konular; çocukların kendileri, yakın çevreleri, yerler (yollar, dağlar), zaman (mevsimler), doğal olaylar (rüzgar, su), genel kültür (uzay, çöller) ve serbest kavramlar (renk, şekil) arasından seçilir.

Proje Çalışmalarının Üçüncü Aşaması

Proje çalışmalarının son aşamasında çocuklar araştırma sonuçlarını tartışırlar. Öğrendiklerini sergiler, oyunlar, müzik, drama veya sınıf kitapları hazırlayarak diğer sınıflarla, ebeveynlerle ve toplumla paylaşırlar.

Sınıfa Davet Edilen Konuklar

Çocukların güvenle gidemeyeceği meslek alanlarını tanıtmak için sınıfa doktor, sporcu, polis, asker, ressam, yazar veya veliler davet edilir. Konuk gelmeden önce çocuklara tanıtılır ve gerekli malzemeler hazır bulundurulur.

Fen Köşesinde Grafik Kullanımı

Fen ve doğa köşesinde çocukların çevre duyarlılığını artırmak için hava grafikleri, fiziksel gelişimlerini takip etmek için ise boy ve ağırlık grafikleri kullanılır. Bu veriler haftalık ve aylık olarak sınıfta tartışılır.

Sınavda Dikkat Et

Etkinlik türlerinin ayrımına dikkat edin: Formal etkinlikler öğretmen planlıdır, formal olmayanlar çocukların serbest zaman keşifleridir, rastlantısal olanlar ise anlık gelişen olaylardır.
Analoji türlerini karıştırmayın: Doğrudan benzetmeler basit analoji, süreç benzetmeleri hikaye analojisi, taklit ve canlandırma içerenler ise oyunlaştırılmış analojidir.
Deneylerin sınıflandırmasını iyi öğrenin: Yapılış şekillerine göre (gösteri, bireysel, grup) ve yapılış amaçlarına göre (açık uçlu, kapalı uçlu, hipotez etme) ayrımı sınavda sıkça sorulur.
Fen köşesinin konumuna dikkat edin: Sınavda çeldirici olarak 'gölge veya loş yer' yazılabilir, doğru cevap her zaman 'doğal ışık alan yer' olmalıdır.
Eğitim yaklaşımlarının anahtar kelimelerini unutmayın: Montessori için 'bireysel gelişim ve özel materyal', Waldorf için 'bütünsel gelişim ve doğal malzeme', Reggio Emilia için 'yüz dil ve üçüncü öğretmen' kavramları ayırt edicidir.
Gezi-gözlem öncesi ve sonrası adımları karıştırmayın: Velilerden yazılı izin alınması gezi öncesi bir işlemken, toplanan malzemelerin sergilenmesi gezi sonrası bir işlemdir.