Ana Sayfa » Atatürk Üniversitesi ATA AÖF » Çocuk Gelişimi Lisans Programı » Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Program Geliştirme
← Ünite 11
Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Program Geliştirme

Ünite 11: Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Sanat Etkinlikleri-I

19. Yüzyılın İkinci Yarısı
Çocukların yaptıkları resimlerin sözcüklerden çok daha güçlü birer ifade aracı olduğunun keşfedildiği ve çocuk resimlerinin çocuğun zekasını ölçmede bir ölçek olarak kullanılmaya başlandığı dönemdir.
1885-1920 Yılları Arası
Dünyanın birçok farklı ülkesinde çocuk resimlerini biriktirme, betimleme ve sosyokültürel yapılarına göre sınıflandırma çabalarının yoğunlaştığı, çocuk resminin zihnin penceresi olarak kabul edildiği dönemdir.
Luquet'nin Kızının 1700 Çizimi
Araştırmacı Luquet, kızının 3 yaş 3 aylıktan 8 yaş 9 aylık olana kadar yaptığı yaklaşık 1700 özgün çizimi toplayarak, çocuk resimlerinin gelişim evrelerini belirleyen ilk birleştirici kuramı ortaya koymuştur.
Kellogg'un 1 Milyon Çocuk Resmi İncelemesi
Araştırmacı Kellogg, 1967-1970 yılları arasında farklı ülkelerden ve kültürlerden 1 milyonun üzerinde çocuk resmini inceleyerek çocukların çizgisel gelişimini 4 evrede (karalama, şekil, tasarım, resimsel) sınıflandırmıştır.

Anahtar Kavramlar

Sanat EğitimiÇocuğun duygu ve düşüncelerini farklı tekniklerle ifade etmesini sağlayan, estetik beğeni düzeyini yükseltmeyi amaçlayan eğitsel bir süreçtir. Amacı sanatçı yetiştirmek değil, çocuğa özgürce düşünebilme ve çalışabilme alışkanlığı kazandırmaktır.
Karalama Evresi2-4 yaş arasını kapsayan, çocuğun eline aldığı kalemle yüzeyler üzerine rastgele ve kontrolsüz çizgiler çizdiği ilk sanatsal gelişim evresidir. Bu evrede çocuk, çizim yapmaktan büyük bir motor doyum ve keyif alır.
Şema Öncesi Evre4-7 yaş arasını kapsayan, çocuğun rastgele çizimler yerine nesneleri ve olayları sembollere dönüştürerek çizdiği evredir. Bu evrede renk kullanımı yoğunlaşır ve ilk sembolik insan figürleri (kafa-bacak figürleri) çizilmeye başlanır.
Düzleme ÖzelliğiÇocuğun resmettiği nesneleri iki boyutlu yüzeye uydurmak amacıyla düzleştirerek çizmesidir. Örneğin, üstten çizilen bir masanın görünmeyen dört bacağının da yana doğru açılarak düz bir şekilde çizilmesi bu özelliğe örnektir.
Tamamlama ÖzelliğiÇocuğun resmini yaptığı nesne veya olayla ilgili görsel olarak görmese bile zihninde bildiği tüm detayları resme eklemesidir. Bahçeli bir ev çizen çocuğun evin içindeki görünmeyen eşyaları veya bahçedeki tüm detayları eksiksiz çizmesi bu duruma örnektir.
Boy Hiyerarşisi ÖzelliğiÇocuğun resimlerindeki figürlerin boyutlarını gerçek boyutlarına göre değil, kendisine göre taşıdığı önem derecesine göre çizmesidir. Çocuk, çok sevdiği annesini resmin merkezinde devasa boyutta çizerken, sevmediği bir figürü köşede çok küçük çizebilir.
Saydamlık ÖzelliğiÇocuğun çizdiği nesnelerin dış yüzeylerini şeffafmış gibi göstererek iç kısımlarını da resmetmesidir. Bir evin dış duvarları yokmuş gibi evin içindeki odaların, mobilyaların ve insanların çizilmesi en tipik saydamlık örneğidir.
Görücü TipGörsel algılama güçleri yüksek olan, resimlerini çok hızlı bitiren ve konuları ayrıntılara girmeden bir bütün olarak ele alan çocuk tipidir. Bu tipteki çocuklar resimlerinde bütünden parçaya giden bir yol izlerler.
Yapıcı TipKonuları parçalar halinde algılayıp detaylı ve bildikleri gibi resmeden çocuk tipidir. Görücü tipin aksine parçalardan yola çıkarak bütüne ulaşırlar ve üç boyutlu çalışmalara daha fazla ilgi gösterirler.
Karışık TipHem görücü hem de yapıcı tipin özelliklerini bir arada taşıyan çocuk tipidir. Bu çocuklar hem gördüklerini hem de düşündüklerini yorumlayarak yansıtırlar ve cetvel, pergel gibi araçlarla planlı çizimler yapabilirler.
Görsel-Dokunsal TiplerGörmeye ve dokunmaya dayalı algılama biçimlerini kullanan çocuklardır. Görsel tiplerin gözlem gücü yüksekken, dokunsal tiplerin sanatsal anlatımları son derece öznel ve duygusal nitelik taşır.
Alan Bağımlı TiplerPsikolojik açıdan çevreleriyle yoğun etkileşim içinde olan ve sanatsal çalışmalarında çevrenin, yetişkinlerin yönlendirmelerine ve onayına ihtiyaç duyan çocuk tipidir.
Alan Bağımsız TiplerGözlem gücü son derece yüksek olan, sanatsal çalışmalarında çevrenin veya öğretmenlerin yönlendirmesine ihtiyaç duymadan tamamen bireysel ve özgürce çalışan çocuk tipidir.
Düzensiz KaralamalarYaklaşık 1,5 yaşında başlayan, çocuğun kolunu kâğıt üzerinde gelişigüzel ve geniş hareketlerle ileri geri oynatarak oluşturduğu, kâğıdın dışına taşan ilk kontrolsüz çizgilerdir.
Kontrollü KaralamalarÇocuğun yaptığı rastgele çizgiler ile hareketleri arasında bir ilişki olduğunu fark ettiği dönemdir. Bu dönemde çocuk dikey, yatay ve dairesel çizgiler ile geometrik şekiller oluşturmaya başlar.
Tanımlanan KaralamalarÇocuğun karalama yapmaya başlamadan önce ne çizeceğini söylediği ya da çizdiği karalamalara isimler verdiği aşamadır. Çizimler yetişkinler için anlamsız olsa da çocuk için kesin bir anlam taşır.
Mandala (Mandolid)Karalama evresinde çocuğun kareler ve kapalı dairesel çizgiler kullanarak oluşturduğu, güneş veya insan figürünü çizmeye geçişte köprü görevi gören dairesel tasvirlerdir.
Fırsat EğitimiSanat etkinlikleri sırasında çocukların anlık ilgi, merak ve ihtiyaçlarından yola çıkarak, önceden planlanmamış ancak o an ortaya çıkan öğrenme fırsatlarının eğitimci tarafından değerlendirilmesidir.
KolajFarklı doku, renk ve malzemelerin (kumaş, kağıt, atık malzemeler vb.) bir yüzey üzerine kesilip yapıştırılmasıyla oluşturulan, çocukların küçük kas gelişimini destekleyen iki boyutlu sanat çalışmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Lowenfeld'in 6 Gelişim Basamağı

Viktor Lowenfeld, çocukların sanatsal gelişimini Gestalt kuramı doğrultusunda Karalama (2-4), Şema Öncesi (4-7), Şematik (7-9), Ergenlik Öncesi (9-11), Mantık Çağı (11-13) ve Ergenlik Krizi (13+) olarak 6 gruba ayırmıştır.

4 Yaş Dönüm Noktası

Çocuklarda sanatsal gelişim ve değişimlerin büyük bir hız kazandığı, çocukların artık çevrelerindeki nesneleri tanınabilir biçimlerde çizmeye ve sembolik bir dil kullanmaya başladıkları kritik yaş sınırıdır.

7 Yaş ve Cinsiyet Farklılıkları

Yedi yaşına doğru çocuk resimlerinde cinsiyet rolleri belirginleşir; erkek çocuklar arabalar ve savaş sahneleri çizerken, kız çocuklar elbiseler, doğa manzaraları ve gökkuşağı çizmeye yönelirler.

Kafa-Bacak Figürleri (4-5 Yaş)

Şema öncesi dönemde çocuğun çizdiği ilk insan figürlerinde gövde bulunmaz; sadece büyük bir daireden (kafa) çıkan çizgiler (bacaklar ve kollar) yer alır. Bu durum çocuğun kafaya verdiği önemi gösterir.

MEB 2013 Okul Öncesi Programı

Milli Eğitim Bakanlığı'nın 2013 programında sanat etkinliklerinin çocukların yaratıcılık, problem çözme, eleştirel düşünme ve farklı kültürlere saygı duyma becerilerini geliştirmedeki rolü resmi olarak vurgulanmıştır.

Fırça Kontrolünün Zorluğu

Okul öncesi dönemde küçük kas gelişimleri henüz tamamlanmadığı için çocukların fırça kontrolü zordur. Bu nedenle motivasyonlarının düşmemesi için fırçalı etkinlikler başlangıçta daha az tercih edilmelidir.

Büyük Boyutlu Kağıt İhtiyacı

Karalama evresindeki çocuklarda mekân ve sınır kavramı olmadığından, geniş kol hareketleriyle rahatça çalışabilmeleri için duvarlara asılan büyük boy kâğıtlar en sağlıklı çalışma yüzeyleridir.

Hazır Boyama Kitaplarının Zararı

Araştırmacı Buyurgan'a göre, başkalarının çizdiği hazır görselleri boyamak çocukta hiçbir zihinsel çaba gerektirmediği için yaratıcılığı ve özgün düşünme becerisini tamamen öldürmektedir.

Sanat Alanının Konumu

Okul öncesi kurumlarında sanat alanları, çocukların rahat çalışabilmesi ve temizliğin kolay yapılabilmesi için mutlaka aydınlık, suya (lavaboya) yakın ve sınıf içi yoğun geçiş yollarından uzak olmalıdır.

Atık Materyallerin Çeşitliliği

Sanat etkinliklerinde çocukların yaratıcılığını tetiklemek amacıyla şampuan şişeleri, gazete, kumaş parçaları, düğmeler, makarnalar ve alüminyum folyo gibi günlük yaşamdan toplanan atıklar aktif olarak kullanılır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda Lowenfeld'in gelişim evrelerinin yaş aralıkları sorulabilir. Karalama evresinin 2-4 yaş, Şema öncesi evresinin ise 4-7 yaş aralığında olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
  • Hazır boyama kitapları ve kopya çalışmaların yaratıcılığı öldürdüğü bilgisi sınavların vazgeçilmez soru kalıplarındandır; bu tür etkinliklerden kesinlikle kaçınılmalıdır.
  • Çocuk resimlerindeki 'Saydamlık' (röntgen resim) ve 'Düzleme' özelliklerinin tanımlarına ve örneklerine dikkat edin. Duvarı olmayan ev saydamlığa, yan yatmış masa ayakları düzlemeye örnektir.
  • Eğitimcinin rolü sorulduğunda 'müdahale etmeyen, sadece ortamı ve malzemeyi hazırlayan, rehberlik eden' seçenek her zaman doğrudur.
  • Sanat alanının konumuyla ilgili sorularda 'aydınlık olması', 'suya/lavaboya yakın olması' ve 'sınıf içi yoğun geçiş yollarından uzak olması' kriterlerini arayın.
  • Görücü tipin bütünden parçaya (ayrıntısız), yapıcı tipin ise parçadan bütüne (detaylı) çalıştığını bilmek sınavda çocuk tipleri sorularını kolayca çözmenizi sağlar.