Ünite 13: Olay Yeri Yönetimi ve Triaj

Afet ve Olay Ayrımı Örneği

Aynı anda 3 aracın birbirine karıştığı zincirleme trafik kazası lokal imkanlarla çözülebildiği için 'olay' iken, 20 araçlık bir zincirleme trafik kazası yaralı sayısı fazla ve başlangıçta ambulans gibi kaynaklar yetersiz olduğu için 'afet' olarak değerlendirilir.

Triajın Tarihsel Kökeni

Triaj sistemi tarihte ilk kez 18. yüzyılda Napolyon Savaşları sırasında askeri cerrahlar tarafından kullanılmıştır. Savaş alanında durumu düzeltilemeyecek ağır yaralılar yerine, hafif yaralı askerlerin hızlıca tedavi edilip cepheye döndürülmesini amaçlamıştır.

START Triajında Değerlendirme Süresi

START (Simple Triage and Rapid Treatment) afet triaj sisteminde, triaj görevlisinin her bir yaralıyı değerlendirip uygun renk kodunu belirlemesi için ayrılan süre kesinlikle 1 dakikayı (60 saniye) aşmamalıdır.

Emergency Severity Index (ESI)

Ülkemiz acil servislerinde uygulanan 5'li renk kodlu triaj sistemidir. Bu sistemde 1 numara resüsitasyon, 2 numara kırmızı alan, 3 numara sarı alan, 4 ve 5 numaralar ise yeşil alan hastalarını temsil eder.

Anahtar Kavramlar

AfetToplumların oluşturduğu acil durum tedbirlerinin kapasitesini aşan, rutin uygulanan sistemlerin yetersiz kalması nedeniyle lokal tedbirlerle idare edilemeyen ve ek müdahale gerektiren olaylardır.

OlayTıbbi manada acil sağlık sisteminin ihtiyaç hissedildiği her duruma verilen addır. Toplu kazalardan besin zehirlenmelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar ve her olay bir afet değildir.

Olay YeriYaşanan acil durum veya kazanın fiziksel olarak gerçekleştiği, müdahale ekiplerinin konuşlandığı coğrafi alandır.

Olay Yeri YöneticisiOlay yerine varan ilk profesyonel ekibin (genellikle ilk ulaşan 112 ambulansı) lideri olan ve yeni bir yönetici atanana kadar tüm koordinasyonu yürüten en yetkili sağlık görevlisidir.

TriajHasta ve yaralı sayısının müdahale edecek sağlık personelinden fazla olduğu durumlarda, hastaları öncelik derecelerine göre sınıflandıran sistematik ayırma yöntemidir.

Primer TriajAfet veya toplu kaza anında olay yerinde (sahada) yapılan, hastaların hastaneye sevk ve transport önceliklerini belirleyen ilk triaj aşamasıdır.

Sekonder TriajHastaların hastaneye ulaştıklarında, acil servis başvuru anında hangi alanlarda (kırmızı, sarı, yeşil) değerlendirileceğine karar vermek için yapılan triajdır.

Tersiyer TriajHastanelerde hastaların acil servisten çıkış anında, ameliyathaneye veya yoğun bakıma gidiş önceliklerini belirlemek amacıyla yapılan triaj çeşididir.

START SistemiOlay yerinde hızlı değerlendirme amacıyla kullanılan, hasta başına en fazla 1 dakika süre ayıran ve solunum, dolaşım, bilinç parametrelerine dayanan hızlı triaj protokolüdür.

JUMP START YöntemiÇocuk hastalara uygulanan afet triaj yöntemidir. START yönteminden farkı, solunumu olmayan çocuğa hava yolu açıldıktan sonra ek olarak 5 kurtarıcı soluk verilmesidir.

Dekontaminasyon AlanıKimyasal ve biyolojik afetlerde, kirli alandan temiz alana geçişte kişilerin kimyasal maddelerden arındırılması amacıyla oluşturulan özel bölgedir.

Tedavi AlanıTriaj alanının hemen yanında kurulan, triaj kodlarına göre gruplanan hastaların sevk öncesi kanama kontrolü gibi basit ve hayat kurtarıcı ilk müdahalelerinin yapıldığı alandır.

Morg AlanıOlay yerinde hayatını kaybetmiş veya triajda siyah kod verilmiş kişilerin toplandığı, tercihen soğuk hava konteynırlarının kullanıldığı alandır.

Diğer Önemli Bilgiler

Yol Güvenliği ve Bloklama Yöntemi

Toplu kazalarda olay yeri güvenliğini ve yol açıklığını sağlamak amacıyla ambulans ve itfaiye araçları yolu koruyacak şekilde bloklama yapmak için kullanılabilir. Bu sayede akan trafikten olay yeri korunmuş olur.

Siyah Renk Kodunun Afetteki Anlamı

Afet triajındaki siyah renk kodu tıbbi olarak kesin ölümü değil, solunumu olmayan ve hava yolu açılmasına rağmen solunumu başlamayan, kurtarılma şansı düşük veya ümitsiz hastaları temsil eder.

JUMP START Çocuk Triaj Farkı

Pediatrik hastalarda uygulanan JUMP START yönteminde, solunumu olmayan çocuğa baş-boyun manevrası yapıldıktan sonra solunum gelmezse, erişkinlerden farklı olarak hemen siyah kod verilmeyip 5 kurtarıcı soluk verilir.

Müdahale Sınırlandırması

Afet alanındaki tedavi alanında kardiyopulmoner resüsitasyon (CPR) gibi uzun süreli müdahaleler yapılmaz. CPR için harcanacak minimum 30 dakikalık süre, kurtarılabilecek onlarca kırmızı ve sarı kodlu hastanın ölümüne yol açabilir.

Olay Yeri Yöneticisinin Ayrılış Sırası

Olay yeri yöneticisi, tüm ekiplerin koordinasyonundan, sevk işlemlerinden ve alanın boşaltılmasından sorumlu olduğu için olay yerini en son terk etmesi gereken resmi görevlidir.

Sınavda Dikkat Et

Olay yeri yöneticisinin kim olduğunu unutmayın; olay yerine ilk ulaşan profesyonel ekibin (genellikle 112) lideridir.
Tedavi alanında asla CPR yapılmadığını aklınızda tutun; buradaki amaç transportu geciktirmeyecek basit ve hayat kurtarıcı müdahalelerdir.
START algoritmasında solunum yoksa ilk yapılacak işin baş-boyun manevrası olduğunu, çocuklarda ise buna ek olarak 5 kurtarıcı soluk (JUMP START) verildiğini unutmayın.
Triaj türlerinin yapıldığı yerleri karıştırmayın; Primer sahada, Sekonder acil servis girişinde, Tersiyer ise acil servis çıkışında (ameliyathane/yoğun bakım öncesi) yapılır.
START triajında bir hastanın değerlendirilme süresinin en fazla 1 dakika olması gerektiğini sınavda soru olarak görebilirsiniz.
Olay yeri güvenliği tam olarak sağlanmadan hiçbir şekilde olay yerine girilip müdahaleye başlanmayacağını 'önce kendi güvenliğimiz' ilkesiyle hatırlayın.