Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Geçmişten günümüze olağan dışı meydana gelen çevresel, biyolojik, kimyasal ve insan-doğa kaynaklı olaylar insan yaşamını tehdit etmektedir. Bu olayların oluşması sonucu meydana gelen zararların engellenmesi için rutin uygulanan sistemlerin yetersiz kalması veya ek müdahaleler gerektirmesi, bu olayların afete dönüştüğünü gösterir. Bir başka deyişle toplumların oluşturduğu acil durum tedbirlerinin kapasitesini aşan, lokal tedbirlerle idare edilemeyen durumlara afet denilmektedir.
Afet durumlarının meydana gelmesini engellemek devletin asli görevleri arasındadır. Bu konuda devletin yapabileceği iki ana husus vardır. Birincisi afet oluşturabilecek risk faktörlerini engellemek, ikincisi afet oluştuktan sonra yapılacak müdahale organizasyonunu iyileştirmektir. Bu amaçla kurumlar tarafından yönetmelikler yayınlanabilir. Bu yönetmeliklerin ana amacı, afet oluştuğunda yapılacak eylemlerin belli bir standartizasyonunun sağlanmasıdır.
Afetten korunmak için önceden belli başlı tedbirler alınmalıdır. Çünkü afet durumunun ilk dakikalarında insan gücü de dahil olmak üzere kaynaklar yetersiz olacaktır. Bu durumun zararını engellemek için iyi koordineli bir afet yönetimi oluşturulmalıdır. Az kaynakla başarıya ulaşmak için afet yönetiminin bir parçası olan olay yeri yönetiminin iyi yapılması gerekir. Olay anında ilk yapılacak etkin müdahale oluşabilecek kaos ortamını engelleyebilir.
Olay yeri yönetimi afet yönetiminin ilk ve en önemli basamağıdır. Çünkü yaşanan olay sonucu toplumda korku ve endişe oluşur. Bu endişeyi giderecek en önemli unsur sistematik, sakin, koordineli ve hızlı bir müdahalenin yönetimi ile oluşur. Olay yeri yönetiminde aktif olarak çalışan en önemli birim 112 sağlık sisteminin parçası olan ambulans görevlileridir. Çünkü saha yönetiminin ana parçasını sağlık yönetimi oluşturmaktadır. Fakat sadece sağlık açısından değil güvenlik, lojistik, iletişim açısından birçok uzmanlık alanının bir arada multidisipliner yönetilmesi gerekmektedir.
Olay yeri yönetimini başlatacak kişi, olayın yaşandığı yere varan ilk profesyonel ekip lideridir. Bu ekip genellikle olay yerine ilk ulaşan 112 ambulansı olur. Bu ambulans içindeki en yetkili sağlık görevlisi olay yeri yöneticisi görevini üstlenerek olay yeri yönetimini başlatır. Merkezi idareden ihtiyaç halinde yeni ekip yöneticisi gönderilebilir. Yeni yönetici tayin edilme sebebi olayın büyüklüğü ile doğru orantılı daha tecrübeli bir olay yeri yöneticisinin ihtiyaç hissedilmesidir.
Daha tecrübeli ve üst yetkili bir amirin yeni yönetici olarak atanmasının başka bir sebebi ise olaya müdahale eden itfaiye, emniyet, 112 komuta merkezi gibi birbirinden bağımsız kurumların olmasıdır. Bu kuruluşları tek bir çatı altında yönetecek kişinin bütün kurumların üstünde olabilecek üst yetkili bir amir olması gerekmektedir. Yine de yeni yönetici gönderilene kadar ilk ekip lideri bu görevi üstlenmek zorundadır. Olay yeri yöneticisi 112 komuta ile koordinasyonu sağlayıp olay niteliği hakkında merkeze bilgi vermelidir.
Olay yeri yöneticisi, çevre ve kişisel güvenlik sağlanmadan olay yerine girmemelidir. Olay yerinde etkilenen hasta ve yaralı sayısının tespiti yapılmalıdır. Bu sayı hastalara yapılacak müdahaleden kullanılacak triaj sistemine kadar her şeyi etkileyecektir. Etkilenen yaralı sayısına göre ne kadar kaynağa ihtiyaç duyulacağı tespit edilir. 112 komutaya ihtiyaç hissedilecek kaynakların iletilmesi ve yanındaki kişilere belli görev dağılımlarının sorumluluklarının verilmesi gerekir. Olay yeri yöneticisi olay yerinden ayrılan en son kişi olmalıdır.
Olay yerinin belli başlı bölümlere ayrılması gerekmektedir. Bu alanlar; yönetim merkezi, triaj alanı, dekontaminasyon alanı, tedavi alanı, hasta sevk alanı, ambulans alanı, lojistik alan ve morg alanı olarak örneklendirilebilir. Alan ayrılması yapılmadığı vakit ortada büyük bir kaos oluşur ve birimler arası koordinasyon azalır. Risk açısından güvenli bölgeler oluşturulmalıdır. Alan dağılımı yapılmadığı zaman hasta triajının etkinliği azalır, hasta transportu yavaşlar ve ambulansların olay yerine ulaşacak koridorunun sağlanması zorlaşır.
Yönetim merkezi riskli alanın dışında yer alır. Çadır, konteynır ya da bir araç olabilir ve yönetici buradan koordinasyonu sağlar. Triaj alanı olay yerine en yakın bölgedir ve burada afet triajı uygulanır. Tedavi alanı ise triaj alanının hemen yanında konumlandırılır. Burada triaja göre kodlanan hastaların sevk öncesi ilk müdahalelerinin yapıldığı ve gruplandırıldığı yerdir. Tedavi alanında amaç hastaların hızlı bir şekilde transportunun sağlanmasıdır. Yapılacak tedavi hasta transportunu geciktirmemelidir.
Tedavi alanında yapılan tedaviler kanayan bir yaraya tampon uygulamak gibi basit ama hayat kurtarıcı müdahalelerden oluşmaktadır. Bu alanda hastalara kardiyopulmoner resüsitasyon gibi müdahaleler yapılmaz. Resüsitasyon uygulanacak hastalar siyah renk kodunda olan hastalardır. Diğer alanlardan hasta sevk alanı, tedavi alanından gelen hastaların ambulansa alındığı yerdir. Ambulans alanı ise ambulansların toplandığı yerdir. Bu alan araçların giriş çıkış koridorunu kapatmasını engeller. Dekontaminasyon alanı kimyasal, biyolojik afetlerde temiz ve kirli alan arasında kurulur. Morg alanı ise triaj alanından gelen ölülerin toplandığı, soğuk hava konteynırlarının kullanıldığı alandır.
Olayın meydana gelmesine sebebiyet veren risk ortamı devam ettiği sürece herhangi bir müdahale yapılmaz. Hasta müdahalesinde temel ilke olan önce kendi güvenliğimiz burada da geçerlidir. Çünkü sen güvende değilsen hasta da güvende değildir. Güvenlikten kastımız çevrenin, ortamın, hastanın ve kurtarıcının güvenliğidir. Gaz kaçağı olan bir yerde kaçak giderilmeden ya da bulaşıcı hastalık şüphesinde kişisel koruyucu ekipmanlar giyilmeden olay yerine girilmemelidir. Olay yeri güvenlik şeridi ile ayrılmalı ve yol açıklığını sağlayacak tedbirler alınmalıdır.
Olay yeri yönetiminin iyi yapılabilmesi için birimler arası koordinasyonun eksiksiz yapılması gerekir. Bunun için birimler arası haberleşme ile merkezi yönetim ile haberleşme kesintisiz sağlanmalıdır. Kitlesel olaylarda müdahalede yer alan acil yardım ekipleri arasındaki iletişim ve koordinasyon yetersizliği; hizmetin kalitesini ve etkinliğini olumsuz etkiler ve olay yerinden başlayan kargaşa ortamı tüm sistemi işleyemez hale getirebilir.
Olay yeri yönetiminde aşılması gereken birçok zorluk bulunmaktadır. Bunların başında kaos ortamından kaynaklanan bilgi kirliliği gelir. Ulaşım zorlukları, birimler arası koordinasyon eksikliği, olay yerinin fiziksel açıdan zor bir coğrafi bölgede olması, olumsuz iklim koşulları, tecrübesiz ekiplerin müdahale etmesi, başlangıçtaki kaynak yetersizliği ve medyanın ilgisinden kaynaklanan basın baskısı bu zorluklar arasında yer alır. Bu zorlukları aşmak için sürekli teorik ve pratik eğitimler verilmeli, tatbikatlar yapılmalı ve basınla ilişkileri yönetecek ayrı bir birim kurulmalıdır.
Triaj, Fransızca seçmek kelimesinden türemektedir. Hasta ve yaralıların sayısı sağlık bakımı yapan personelden daha fazla olduğu durumlarda belli bir sistematik ile hastaları ayıran sisteme denir. Tarihte ilk kez Napolyon zamanında 18. yüzyılda kullanılmıştır. Triaj yapıldığı bölge itibari ile üçe ayrılır. Primer triaj olay anında sahada yapılan ve hastaneye yapılacak sevk önceliğini değerlendiren sistemdir. Sekonder triaj acil servis başvuru anında, tersiyer triaj ise acil servisten çıkış anında yoğun bakım veya ameliyathane önceliklerini belirlemek için yapılır.
START (Simple Triage and Rapid Treatment) yönteminde yaralının değerlendirilmesi ve kategorilenmesi için geçen süre 1 dakikayı aşmamalıdır. Olay yeri güvenliği sağlandıktan sonra başlanmalıdır. Yaralı sayısı fazla olduğu için buradaki amaç hızlıca tüm hastaları değerlendirmek ve olabildiğince en fazla hastayı olay yerinden kurtarmaktır. Bu yüzden afet triaj renklerinde simgelenen siyah renk ölü insanı değil solunumu olmayan hastayı temsil eder. Bu hastalara müdahale edilerek zaman kaybedilmez.
START algoritmasında triaj görevlisi olay yerinde bağırarak yaralıların kendine doğru gelmesini ister. Yürüyerek yanına gelebilenler yeşil renk kodunu alır. Yanına gelemeyen kişilerin solunumu değerlendirilir. Solunumu olmayan kişilere hava yolu manevrası yapılır. Eğer solunumu hala yoksa siyah kod verilir. Solunumu olan hastanın solunum hızı değerlendirilir; eğer solunum hızı 8'in altında veya 30'un üstünde ise kırmızı kod verilir. Solunum hızı normal aralıkta ise radyal nabız ve kapiller dolum zamanı değerlendirilir. Radyal nabız yoksa veya kapiller dolum 2 saniyenin üzerindeyse kırmızı kod verilir. Radyal nabız var ve kapiller dolum 2 saniyenin altında ise bilinç muayenesi yapılır. Basit komutlara uymayanlar kırmızı, uyanlar ise sarı kod alır.