Hastane öncesi alanda hastayı ilk kez değerlendiren sağlık uygulayıcısının yapması gereken temel uygulamalar, hastanın şikayetinden bağımsız olarak her zaman aynı standart yönetim şemasını takip eder. Bu süreç, olay yerine varış anında alan ve çevre güvenliğinin sağlanması ile başlar. Ardından hastanın birincil değerlendirmesi olan ve hayati fonksiyonları güvence altına almayı hedefleyen ABCDE basamaklarına geçilir. Havayolu (Airway), Solunum (Breathing), Dolaşım (Circulation) ve Bilinç Durum Değerlendirmesi (Disability) her hastada öncelikle ve eksiksiz olarak tamamlanmalıdır. Sağlık uygulayıcısı, yapacağı hızlı ve profesyonel ön değerlendirme ile bazı basamakları muhakeme ederek atlayabilir veya hızlı geçebilir. Örneğin, bir trafik kazasına ulaşıldığında çevre güvenliğinin kolluk kuvvetlerince zaten sağlandığının görülmesi, bu basamak için ek zaman harcanmamasını sağlar. Benzer şekilde, karın ağrısı şikayeti olan bir hastanın sağlık ekibini görünce kendi imkanlarıyla yürüyerek ekibe doğru yönelmesi ve net bir şekilde şikayetini ifade etmesi; hastanın havayolunun açık, solunumunun yeterli ve dolaşımının stabil olduğunu gösterir. Bu durum, ilk değerlendirme basamaklarının hızlıca geçilmesine olanak tanır. Birincil değerlendirme tamamlandıktan sonra, hastanın tüm vücut muayenesini, vital parametrelerinin ölçülmesini ve detaylı tıbbi öyküsünün alınmasını içeren ikincil değerlendirme aşamasına geçilir. Alandaki tüm hastalar için vital monitörizasyonun yapılması, ihtiyaç halinde oksijen desteğinin sağlanması ve intravenöz damar yolu erişiminin hızlıca kurulması standart bir zorunluluktur. Eğer hastada havayolu güvenliği sağlanamıyorsa, akut medikal veya cerrahi problemin ne olduğuna bakılmaksızın hastanın ivedilikle entübe edilmesi gerekmektedir. Bilinç bulanıklığı, bireyin farkındalık, bilişsel yeti ve uyarılabilme yetisindeki bozukluklar sonucu ortaya çıkan, kendi başına bir hastalıktan ziyade altta yatan birçok patolojiyi işaret eden kritik bir semptomdur. Bu klinik tablo, parmak ucu kan şekeri ölçümüyle saniyeler içinde tespit edilip tedavi edilebilen basit bir hipoglisemiden kaynaklanabileceği gibi, ensefalit, menenjit veya ağır zehirlenmeler gibi yaşamı doğrudan tehdit eden karmaşık nedenlere de bağlı olabilir. Hastane öncesi acil bakımda temel hedef, geri döndürülebilir nedenlerin hızla saptanmasıdır. Bilinç durumunun objektif olarak değerlendirilmesinde iki temel ölçek kullanılır. İlk yardımda ve hızlı değerlendirmelerde AVPU (Alert, Verbal, Painful, Unresponsive) ölçeği tercih edilirken, sağlık profesyonelleri daha detaylı bir değerlendirme için Glaskow Koma Skalasını (GKS) kullanırlar. Her iki ölçek de hastanın oryantasyonunu (kişi, yer ve zaman uyumunu) ölçerek başlar. GKS; göz açma (1-4 puan), motor yanıt (1-6 puan) ve sözel yanıt (1-5 puan) olmak üzere üç kategoride değerlendirilir. Toplamda 15 puan tam bilinci gösterirken, 8 puanın altı koma öncesi dönemi, en düşük değer olan 3 puan ise tam koma durumunu ifade eder. Bilinç bulanıklığı olan hastalarda ayırıcı tanıya gitmek ve olası nedenleri akılda tutmak için 'AEIOU TIPS' hatırlatıcısı (Alkol, Epilepsi/Elektrolit, İnsülin, Opiyat/Oksijen, Üremi, Travma/Sıcaklık, Enfeksiyonlar, Psikojenik/Zehirlenmeler, İnme/Nöbet/Şok) kullanılır. İlk değerlendirmede standart ABCDE protokolüne mutlaka 'F' (Finger blood sugar - parmak ucu kan şekeri) basamağı eklenmelidir. Bilinci kapalı olan ve hipoglisemi saptanan hastalara acilen intravenöz dekstroz verilmeli, iğne ucu pupil (pin point) saptanan opiyat zehirlenmelerinde naloksan uygulanmalı ve tüm hastalarda aspirasyon riskine karşı havayolu korunarak uygun pozisyonda nakil gerçekleştirilmelidir. İnme, beynin belirli bir bölgesindeki kan akımının kesilmesi veya azalması sonucu beyin dokusunun beslenememesiyle ortaya çıkan akut bir tablodur. Klinik olarak vücudun tek tarafında güçsüzlük, his kaybı, konuşma bozukluğu, anormal göz hareketleri ve bilinç değişiklikleri ile kendini gösterir. Değerlendirmede hastanın en son normal görüldüğü zamanın sorgulanması, uygulanacak tedavi protokolünün sınırlarını belirlemek açısından kritiktir. Eğer klinik bulgular 24 saat içinde tamamen düzeliyorsa bu durum Geçici İskemik Atak (GİA) olarak adlandırılır. İnme şüphesi olan hastalarda penumbra adı verilen kurtarılabilir beyin dokusunun beslenmesini sürdürebilmek amacıyla kan basıncını düşürücü ilaç tedavilerinden kesinlikle kaçınılmalıdır. Kafa içi kanamalar, kafa içi damarların yırtılması veya anevrizmaların patlaması sonucu gelişir. İnme bulgularına ek olarak, hastanın hayatında ilk kez yaşadığı kadar şiddetli, ani başlayan baş ağrısı ve vital bulgularda hipertansiyon ile bradikardinin eşlik etmesi (Cushing yanıtı) kafa içi kanama lehinedir. Bu hastalarda yüksek akımlı oksijen desteği sağlanmalı, havayolu aspirasyona karşı korunmalı ve nöbet gelişmesi durumunda benzodiazepin grubu ilaçlar (örneğin intravenöz 5 mg diazepam) uygulanmalıdır. Nöbet, beyindeki anormal elektriksel aktivite sonucu oluşan, bilinç ve hareket değişiklikleriyle seyreden bir durumdur. Aktif nöbet geçiren bir hastada öncelikli müdahale, hastayı çevredeki sert cisimlerden uzaklaştırarak travmalardan korumak, başının altına yumuşak bir destek koymak ve giysilerini gevşetmektir. Dilini ısırmasını engellemek amacıyla ağzını zorla açmaya çalışmak zararlıdır; bunun yerine havayolu güvenliği için oral airway tercih edilmelidir. Nöbeti sonlandırmak için yetişkinlerde 5 mg intravenöz diazepam, çocuklarda ise 10-20 mg rektal diazepam uygulanır. 5 dakikadan uzun süren veya bilincin açılmadığı ardışık nöbetler 'Status Epileptikus' olarak tanımlanır ve acil sedasyon ile endotrakeal entübasyon gerektirir. Hipoglisemi, kan glukoz seviyesinin 70 mg/dl'nin altına düşmesi durumudur ve terleme, çarpıntı, konfüzyon, nöbet ve komaya kadar ilerleyen geniş bir klinik yelpazeye sahiptir. Bilinci açık ve yutma refleksi korunan hafif-orta hipoglisemili hastalarda 15 gram oral glukoz (4-5 kesme şeker) verilmesi yeterliyken; bilinci kapalı hastalarda kesinlikle oral gıda verilmemeli, 150-200 ml %10 dekstroz intravenöz veya 1 mg glukagon intramusküler/intravenöz puşe şeklinde uygulanmalıdır. Hiperglisemi ve buna bağlı gelişen Diyabetik Ketoasidoz (DKA), kan şekerinin 250 mg/dl'nin üzerine çıktığı, keton cisimciklerinin birikerek asidoza yol açtığı ölümcül bir tablodur. Hastalarda Kussmaul solunumu (derin ve hızlı solunum), dehidratasyon, taşikardi, hipotansiyon ve ağızda çürük meyve kokusu (keton kokusu) gözlenir. Acil tedavisinde sıvı kaybını yerine koymak için 1000 ml normal salin bolus olarak verilmeli ve kan şekeri 250 mg/dl'nin üzerinde ise 0.1 ünite/kg kristalize insülin intravenöz yolla uygulanmalıdır. Hiperkalemi (hiperpotasemi), serum potasyum düzeyinin 5 mmol/L'nin üzerinde olmasıdır ve sıklıkla diyaliz seansını kaçıran böbrek yetmezliği hastalarında kas güçsüzlüğü ve halsizlik ile ortaya çıkar. En kritik tanı aracı EKG olup; T dalgasında sivrileşme, QRS genişlemesi, PR mesafesinde uzama ve P dalgasının kaybolması izlenir. Tedavide potasyumun kalp üzerindeki ölümcül etkilerini bloke etmek için kalsiyum glukonat intravenöz olarak uygulanmalı, potasyumu hücre içine kaydırmak amacıyla da inhale albuterol verilmelidir. Hipotermi, vücut çekirdek sıcaklığının 35°C'nin altına düşmesi durumudur. Sıcaklık düştükçe kalp hızı ve debisi azalır; 30°C'nin altında bradikardi, 27°C'nin altında ise ventriküler fibrilasyon ve kardiyak arrest riski belirgin şekilde artar. Alanda ilk müdahalenin temel amacı daha fazla ısı kaybını önlemektir. Hafif hipotermide (35-32°C) hastanın kalori alımı sağlanarak aktif titremeyle ısınması desteklenir. Orta ve ağır hipotermide (32°C altı) ise damar yolu açılarak sıcak sıvılar verilmeli, metabolizmayı desteklemek için glukoz infüzyonu yapılmalı ve hasta özel bariyer sistemleriyle (muşamba, uyku tulumu, battaniye ve göğüs/koltuk altlarına yerleştirilen korumalı ısıtıcılar) sarmalanmalıdır. Transport süresi 30 dakikanın altındaysa ıslak elbiseler çıkarılmadan sarmalama yapılmalıdır. Anafilaksi, duyarlı bir bireyde alerjen maruziyeti sonrasında dakikalar içinde gelişen, birden fazla sistemi etkileyen akut ve sistemik bir aşırı duyarlılık reaksiyonudur. Tanı konulabilmesi için maruziyet sonrası en az iki sistemik bulgunun (ürtiker/anjioödem, bronkospazm, larengeal ödem, hipotansiyon vb.) bir arada olması gerekir. Anafilakside hayat kurtarıcı temel müdahale, gecikmeksizin 0.5 mg adrenalin (epinefrin) dozunun uyluğun ön-üst dış kısmından (musculus vastus lateralis) kas içi (intramusküler) olarak uygulanmasıdır. Bu doz gerekirse 5 dakika arayla tekrarlanabilir. Ek olarak havayolu güvenliği sağlanmalı, antihistaminik (50 mg difenhidramin) ve kortikosteroid (125 mg metilprednizolon) tedavileri uygulanmalıdır. Şok, dokuların oksijen ihtiyacının karşılanamaması ve metabolik atıkların uzaklaştırılamaması ile karakterize yetersiz perfüzyon tablosudur. Hipotansiyon, taşikardi, takipne, soğuk-soluk cilt ve idrar çıkışında azalma genel şok bulgularıdır. Tedavi şokun tipine göre değişir; kardiyojenik şok dışındaki tablolarda (özellikle hipovolemik şokta) sistolik kan basıncını 100 mmHg'nin üzerinde tutacak şekilde 1000 ml bolus kristaloid sıvı replasmanı yapılır. Kanamalı şoklarda sıvı replasmanı 1000 ml ile sınırlandırılmalı ve hızlıca kan transfüzyonu planlanmalıdır. Sepsis ise ciddi bir enfeksiyona karşı vücudun verdiği kontrolsüz sistemik yanıttır. Sepsis tanısında kırmızı bayraklar (sistolik KB <=90 mmHg, solunum sayısı >=25/dk, SpO2 <%92, akut konfüzyon) ve sarı bayraklar değerlendirilerek hızlı sıvı hidrasyonu ve erken dönemde antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. Akut karın, ani başlayan, hayati tehlike oluşturan ve cerrahi müdahale gerektirebilen karın ağrısı tablolarıdır. İnflamatuar nedenler arasında sağ üst kadranda ağrı ve safralı kusmayla seyreden kolesistit; sağ alt kadranda ağrı ve iştahsızlıkla seyreden apandisit; epigastrik ağrı ve sırt yayılımıyla seyreden pankreatit yer alır. Obstrüksiyona (tıkanıklığa) bağlı nedenlerde ise karında şişlik, gaz-gaita çıkaramama ve fekaloid kusma görülür. Obstrüksiyon şüphesinde bağırsak perforasyonuna (yırtılmasına) yol açabileceği için metoklopramid gibi motiliteyi artıran antiemetikler kesinlikle verilmemelidir. Perforasyon geliştiğinde karın duvarında 'tahta karın' olarak adlandırılan aşırı sertlik ve hassasiyet bulgusu ortaya çıkar. Damarsal patolojilerden Abdominal Aort Anevrizması (AAA), özellikle 65 yaş üstü erkeklerde görülen, karında üfürüm ve ele gelen pulsatil kitle ile karakterize bir durumdur. AAA şüphesi olan hastalarda rüptür (yırtılma) riskini önlemek için derin karın palpasyonundan kesinlikle kaçınılmalıdır. Rüptür geliştiğinde ani ve şiddetli karın/sırt ağrısı ile birlikte derin hemorajik şok tablosu ortaya çıkar ve bu durum acil cerrahi müdahale gerektirir. Mezenterik vasküler olaylar ise bağırsakları besleyen damarların tıkanmasıyla oluşan, yaygın karın ağrısı ve kanlı ishal ile seyreden yüksek mortaliteli tablolardır.