İnfografik
← Ünite 9
Acil Yardım ve Kurtarma Çalışması

Ünite 9: Zehirlenmeler

Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114
T.C. Sağlık Bakanlığı bünyesinde 24 saat kesintisiz hizmet veren UZEM'e 114 numaralı telefondan ulaşılır. Sağlık personeli, karşılaştığı her türlü zehirlenme vakasında hasta yönetimi, tedavi protokolleri ve antidot temini için bu merkezden anlık uzman desteği alabilir.
Çocuklarda Kazara Zehirlenme Riski
Zehirlerin kazara yutulması vakalarının yaklaşık %80'i 1 ila 3 yaş arası çocuklarda görülmektedir. Bu yaş grubundaki maruziyetler çoğunlukla ev temizlik ürünleri, petrol bazlı maddeler, kozmetikler ve açıkta bırakılan ilaçlardan kaynaklanır.
Gastrointestinal Dekontaminasyonda Kritik 1 Saat
Gastrik lavaj ve aktif kömür uygulamaları gibi dekontaminasyon yöntemleri, toksik maddenin ince bağırsaktan emilmeye başlamasından önce, yani alımdan sonraki ilk 1 saat içinde uygulandığında klinik olarak en yüksek faydayı sağlar.
Glasgow Koma Skalası (GKS) ve Aspirasyon Riski
Zehirlenme hastalarında bilinç düzeyini değerlendirmede GKS kullanılabilir. GKS skorunun 12'nin altında olması, hastanın havayolu koruyucu reflekslerini kaybetmeye başladığını ve aspirasyon riskinin ciddi derecede arttığını gösterir.

Anahtar Kavramlar

ToksisiteBir kimyasal veya biyolojik maddenin organizmaya girdiğinde hücreler üzerinde biyokimyasal hasar oluşturarak normal fonksiyonları bozması durumudur.
AntidotBelirli bir toksik ajanın vücuttaki etkilerini nötralize etmek, reseptör düzeyinde bloke etmek veya eliminasyonunu hızlandırmak için kullanılan spesifik panzehirdir.
Gastrointestinal DekontaminasyonYutulan toksik maddelerin gastrointestinal sistemden emilmesini azaltmak amacıyla uygulanan aktif kömür, gastrik lavaj ve tüm bağırsak irrigasyonu gibi yöntemlerin genel adıdır.
Aktif KömürYüksek gözenekli yapısı sayesinde bağırsak lümenindeki toksik maddeleri fiziksel olarak bağlayarak emilimini engelleyen ve dışkıyla atılmasını sağlayan dekontaminasyon ajanıdır.
Gastrik LavajYutulan toksik maddeleri sistemik dolaşıma geçmeden önce mideden mekanik olarak geri çekmek amacıyla mideye tüp yerleştirilerek yapılan yıkama işlemidir.
Karboksihemoglobin (COHb)Karbonmonoksit gazının hemoglobine oksijenden çok daha yüksek bir afiniteyle bağlanması sonucu oluşan ve dokulara oksijen taşınmasını engelleyen kararsız bileşiktir.
Miyozis (İğne Ucu Pupil)Göz bebeklerinin aşırı derecede daralarak toplu iğne başı kadar kalması durumudur; özellikle opiyat ve organofosfat zehirlenmelerinde karakteristik bir bulgudur.
Kolinesteraz İnhibisyonuOrganofosfatların asetilkolini parçalayan asetilkolinesteraz enzimini bloke ederek sinapslarda aşırı asetilkolin birikmesine ve kolinerjik krize yol açması mekanizmasıdır.
NaloksonOpiyat (eroin, morfin vb.) zehirlenmelerinde gelişen solunum depresyonu ve koma tablosunu geri döndürmek için kullanılan spesifik opiyat reseptör antagonistidir.
AtropinOrganofosfat zehirlenmelerinde ortaya çıkan aşırı salgı artışı, bradikardi ve bronkospazm gibi kolinerjik semptomları bloke etmek için kullanılan antimuskarinik ilaçtır.
MetanolEndüstride çözücü olarak kullanılan, sahte içki yapımıyla vücuda alındığında körlük, ağır metabolik asidoz ve ölüme yol açan toksik alkol türüdür.
N-Asetil Sistein (NAC)Asetaminofen (parasetamol) aşırı doz alımlarında karaciğerde biriken toksik metabolitleri nötralize ederek karaciğer yetmezliğini önleyen spesifik antidottur.
Basit Boğucu GazlarMetan ve propan gibi, solunan ortamdaki havanın yerini alarak oksijen konsantrasyonunu düşüren ve boğulmaya neden olan gazlardır.
Kimyasal Boğucu GazlarKarbonmonoksit ve siyanür gibi, solunduğunda hücresel düzeyde oksijenin taşınmasını veya kullanılmasını engelleyerek toksisite oluşturan gazlardır.
AntivenomYılan, akrep veya örümcek sokmalarında zehrin sistemik etkilerini nötralize etmek amacıyla laboratuvar ortamında üretilen spesifik antikor içeren serumdur.

Diğer Önemli Bilgiler

Karbonmonoksit Zehirlenmesinde %100 Oksijen Tedavisi

Karbonmonoksit zehirlenmesi olan hastalarda, kandaki karboksihemoglobin bağını çözmek ve karbonmonoksitin yarı ömrünü kısaltmak amacıyla satürasyon değerine bakılmaksızın rezervuarlı maske ile %100 yüksek akışlı oksijen tedavisi uygulanmalıdır.

Organofosfat Zehirlenmesinde Atropin Dozlaması

Organofosfat zehirlenmelerinde kolinerjik krizi çözmek için kullanılan atropin antidotunun üst sınır dozu yoktur. Tedavide hedef, hastanın akciğerlerindeki sekresyonların (salgıların) tamamen kuruması ve bronkospazmın çözülmesidir.

Metanol Zehirlenmesinde Etanol Kullanımı

Metanol zehirlenmesinde, metanolün toksik formik asit metabolitine dönüşmesini engellemek için alkol dehidrogenaz enzimine afinitesi daha yüksek olan etanol (tıbbi alkol) veya fomepizol antidot olarak kullanılır.

Opiyat Zehirlenmesi Triadı

Aşırı doz opiyat alımında hastada görülen koma (bilinç kaybı), solunum depresyonu (dakikadaki solunum sayısının kritik düzeyde düşmesi) ve iğne ucu pupil (miyozis) bulguları opiyat zehirlenmesinin klasik triadını oluşturur.

Yılan Sokmalarında Ekstremite Pozisyonu

Yılan sokmalarına bağlı zehirlenmelerde, zehrin lenfatik sistem yoluyla sistemik dolaşıma yayılmasını yavaşlatmak amacıyla ısırılan ekstremite nötral pozisyonda tutulmalı, splint ile immobilize edilmeli ve kalp seviyesinin üzerine kaldırılmamalıdır.

Botulizm ve Konserve Gıdalar

Clostridium botulinum bakterisinin ürettiği toksinle kontamine olmuş uygunsuz konservelerin tüketilmesi sonucu oluşan botulizm, çift görme, yutma güçlüğü ve solunum felcine yol açan, %50 oranında solunum yetmezliğiyle seyreden ölümcül bir gıda zehirlenmesidir.

Trisiklik Antidepresan Zehirlenmesinde Sodyum Bikarbonat

Trisiklik antidepresanların aşırı doz alımında gelişen kardiyotoksik etkileri, geniş QRS disritmilerini ve hipotansiyonu düzeltmek amacıyla acil serviste sodyum bikarbonat infüzyonu hayat kurtarıcı bir tedavi olarak uygulanır.

Sınavda Dikkat Et

  • Zehirlenme sorularında ilk adım her zaman 'Olay Yeri Güvenliği'dir; çünkü kurtarıcının zehirlenmesi müdahaleyi imkansız kılar.
  • Korozif (asit-alkali) madde yutmalarında 'Kusturma Kontrendikedir' bilgisini unutmayın; aksi halde yemek borusu perforasyonu gelişir.
  • Karbonmonoksit vakalarında pulse oximeter yanıltıcıdır; satürasyon normal görünse bile rezervuarlı maske ile %100 oksijen başlanmalıdır.
  • Opiyat zehirlenmesi triadı (koma, solunum depresyonu, iğne ucu pupil) görüldüğünde doğrudan Nalokson antidot seçeneğine odaklanın.
  • Organofosfat zehirlenmesinde Atropin'in doz kısıtlaması yoktur; hedef salgılar kuruyana kadar uygulamaya devam etmektir.
  • Aktif kömürün alımdan sonraki ilk 1 saat içinde etkili olduğunu ve asit-alkali zehirlenmelerinde kullanılmadığını mutlaka hatırlayın.