← Ünite 7
Bina Yönetim Sistemleri

Ünite 7: Binalarda Patlayıcı Ortam ve Yangın Yönetimi

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
Türkiye'de işyerlerinde patlayıcı ortamların tehlikelerinden çalışanların korunması ve risk değerlendirmelerinin yapılması, 20.06.2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yasal bir zorunluluk haline getirilmiştir.
Patlayıcı Ortamların Korunması Yönetmeliği
İşyerlerinde patlamadan korunma dokümanı (PKD) hazırlanması ve zon sınıflandırmalarının yapılması, 30.04.2013 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 'Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik' ile düzenlenmektedir.
Metan Gazının Patlama Sınırları
Doğalgazın ana bileşeni olan metan (CH₄) gazı için Alt Patlama Sınırı (APS) hacimsel olarak yaklaşık %5, Üst Patlama Sınırı (ÜPS) ise %15'tir. Bu iki değer arasındaki karışımlar ateşleme kaynağıyla temas ettiğinde şiddetle patlar.
Hidrojen Gazının Geniş Patlama Aralığı
Hidrojen gazı, %4 Alt Patlama Sınırı (APS) ile %75 Üst Patlama Sınırı (ÜPS) gibi son derece geniş bir patlama aralığına sahiptir. Bu durum, hidrojen sızıntılarının çok küçük miktarlarda bile yüksek patlama riski taşıdığını gösterir.

Anahtar Kavramlar

Patlayıcı OrtamPatlayıcı, parlayıcı ve yanıcı nitelikteki petrol, doğalgaz, kimyevi madde, sıvı ve tozların veya buharın atmosferik şartlar altında hava ile karışımında tutuşturucu maddeler vasıtasıyla alevlenebildikleri ve patlayıcı kıvama geldikleri yerlerdir.
PatlamaYanıcı maddelerin kıvılcım, gaz, buhar veya tozlarının bir ateşleme kaynağı ile teması sonucu yüksek derecede ısı, ışık, gaz, ses ve basınç üreterek aniden ve şiddetle yanması olayıdır.
Patlama ÜçgeniPatlamanın gerçekleşmesi için bir arada bulunması gereken üç temel unsuru (yanıcı madde, oksijen/hava ve ateşleme kaynağı) ifade eden teorik modeldir.
Alt Patlama Sınırı (APS/LEL)Bir gazın veya buharın hava ile oluşturduğu karışımın patlama özelliğini gösterebileceği en düşük konsantrasyon değeridir. Örneğin metan gazı için bu sınır hacimsel olarak %5'tir.
Üst Patlama Sınırı (ÜPS/UEL)Yanıcı gaz veya buharın havada bulunabileceği en yüksek patlayıcı konsantrasyondur; bu değerin üzerindeki oranlarda oksijen yetersiz kaldığı için patlama gerçekleşmez.
Parlama Noktası (Flash Point)Yanıcı sıvıların üzerinde, hava ile karıştığında bir ateşleme kaynağıyla geçici olarak parlayabilen buhar ürettiği en düşük sıcaklık derecesidir.
Müsaade Edilen Azami Konsantrasyon (MAK)Kapalı işyeri havasında bulunmasına izin verilen ve sekiz saatlik çalışma süresince çalışanların sağlığını bozmayacağı kabul edilen maksimum kimyasal derişimidir.
Cana veya Sağlığa dair Ani Tehlike Sınırı (CSAT/IDLH)İnsan yaşamı için ciddi ve ani tehlike oluşturan, maruz kalındığında kalıcı hasar bırakan ve ortamın derhal terk edilmesini gerektiren en yüksek gaz veya buhar derişimidir.
Zone 0Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile oluşturduğu patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya çok sık meydana geldiği tehlikeli bölgedir.
Zone 1Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin normal çalışma koşullarında ara sıra patlayıcı ortam oluşturma olasılığı bulunan tehlikeli alandır.
Zone 2Normal çalışma şartlarında patlayıcı gaz ortamı oluşturma ihtimali olmayan, oluşsa bile sadece çok kısa bir süre devam eden en düşük riskli gaz bölgesidir.
Zone 20Havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların sürekli, uzun süreli veya sık sık patlayıcı atmosfer oluşturduğu tehlikeli toz bölgesidir.
Zone 21Normal çalışma koşullarında havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların ara sıra patlayıcı ortam oluşturma olasılığı olan tehlikeli alandır.
Zone 22Normal çalışma koşullarında yanıcı tozların patlayıcı ortam oluşturma ihtimali olmayan, oluşsa bile sadece çok kısa süre kalıcı olduğu toz bölgesidir.
PirolizBir maddenin oksijensiz ortamda yüksek ısı etkisiyle kimyasal olarak parçalanarak gaz halinde yakıt ve yanıcı bileşenler üretmesi işlemidir.
Yangın KompartımanıBina içinde, yangının ve dumanın yayılmasını önlemek amacıyla tavan, taban ve duvarları en az 60 dakika yangına dayanıklı yapı elemanlarıyla sınırlandırılmış bağımsız bölgedir.
Pasif Güvenlik ÖnlemleriBinaların tasarım ve inşaat aşamasında uygulanan, yangının başlamasını ve yayılmasını yapısal yöntemlerle geciktirmeyi amaçlayan kalıcı önlemlerdir.
Aktif Güvenlik ÖnlemleriYangın çıktıktan sonra çalışan, yangını algılamaya, bina sakinlerini uyarmaya, söndürmeye ve güvenli tahliyeyi sağlamaya yarayan mekanik ve elektronik sistemlerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Benzin Buharının Düşük Parlama Noktası

Benzin buharının Alt Patlama Sınırı (APS) %1,4, Üst Patlama Sınırı (ÜPS) ise %7,6'dır. Benzinin parlama noktasının çok düşük olması, oda sıcaklığında dahi her an patlayıcı buhar-hava karışımı oluşturabileceği anlamına gelir.

Toz Sınırı ve Tane Boyutu Ölçütü

Yangın ve patlama mühendisliğinde, tane boyutu yaklaşık 500 mikrometre (μm) altında olan ve havada asılı kalabilen katı maddeler toz olarak kabul edilir ve çok şiddetli toz patlamalarına yol açabilirler.

Oksijenle Zenginleşmiş Hava Tehlikesi

Atmosfer havasındaki normal oksijen oranı %21'dir. Havadaki oksijen oranının %23'ün üzerine çıkması durumu 'oksijenle zenginleşmiş hava' olarak kabul edilir ve bu ortamda yanma hızı ile patlama riski olağanüstü derecede artar.

Yangının İlk Dakikalarındaki Isı Artışı

Yangın başladıktan sonra ortam sıcaklığı çok hızlı yükselir. Tipik bir bina yangınında, ilk 5 dakika içerisinde ortamdaki hararet derecesi aniden 500 °C'nin üzerine çıkarak yapısal elemanları tehdit etmeye başlar.

Düşük Tehlike Sınıfı Alan Sınırı

Yangın yönetmeliğine göre düşük tehlikeli yerler; düşük yangın yüküne sahip, yangına karşı direnci en az 30 dakika olan ve tek bir kompartıman alanı 126 metrekareden büyük olmayan eğitim kurumları ve büro alanlarıdır.

Doğalgaz Acil İhbar Hattı (Alo 187)

Binalarda veya sokakta olası bir doğalgaz kaçağı algılandığında, kıvılcım üretecek hiçbir elektrikli alete dokunulmadan ortam terk edilmeli ve derhal 187 nolu Doğalgaz Acil hattı aranarak uzman ekipler çağrılmalıdır.

TS EN 60079 Standartlar Serisi

Patlayıcı gaz ortamları oluşabilecek alanların sınıflandırılması TS EN 60079-10-1 standardına göre yapılırken, tozlu patlayıcı ortamların tayini ve zon sınırlarının belirlenmesi TS EN 60079-10-2 standardına göre yürütülür.

TS EN 54-2 Yangın Alarm Standardı

Binalarda kullanılan yangın algılama ve alarm sistemlerinin kontrol ve gösterge tertibatlarının teknik özellikleri, ulusal mevzuatta TS EN 54-2 standardı esas alınarak tasarlanmakta ve denetlenmektedir.

TS EN 12845 Otomatik Sprinkler Standardı

Binalarda kurulacak sabit yangın söndürme sistemlerinden otomatik sprinkler (yağmurlama) sistemlerinin tasarımı, kurulumu ve periyodik bakımları TS EN 12845+A1 standardında belirtilen kriterlere göre yapılmalıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Patlama Üçgeni unsurlarına dikkat edin; yanıcı madde, oksijen ve ateşleme kaynağının üçünün birden aynı anda bulunması şarttır.
  • APS (LEL) ve ÜPS (UEL) kavramlarının tanımlarını karıştırmayın; APS en düşük konsantrasyonu, ÜPS ise en yüksek konsantrasyonu ifade eder.
  • Zone sınıflandırmasında rakamlara dikkat edin; 0-1-2 gazlar için, 20-21-22 ise tozlar için kullanılır. Sıfır ile başlayanlar en yüksek risklidir.
  • Pasif ve aktif güvenlik önlemlerinin ayrımını iyi yapın; yapısal elemanlar pasif, yangın çıktıktan sonra çalışan mekanik/elektronik sistemler aktiftir.
  • Elektrik yangınlarında su kullanılmaması gerektiğini ve gaz kaçaklarında elektrik düğmelerine dokunulmaması gerektiğini sınav senaryolarında unutmayın.