Ünite 6: Zoonoz Protozoonlar

Sabin-Feldman Boya Testi

Toxoplasmosis teşhisinde kullanılan ve parazitolojide 'altın standart' kabul edilen serolojik bir yöntemdir. Canlı takizoitlerin spesifik antikorlar varlığında metilen mavisi ile boyanmaması prensibine dayanır.

Şark Çıbanı (Halep Çıbanı)

Leishmania tropica'nın neden olduğu kutanöz leishmaniasis tablosudur. Türkiye'nin özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygın olup, kum sineği ısırığı sonrası deride iyileşmeyen krater benzeri yaralarla karakterizedir.

Kala Azar (Kara Hastalık)

Leishmania donovani ve infantum'un neden olduğu visceral leishmaniasistir. Deride kara lekeler oluşturduğu için bu ismi almıştır; dalak ve karaciğer büyümesiyle seyreder ve tedavi edilmezse ölüm oranı çok yüksektir.

Equine Protozoal Myeloencephalitis (EPM)

Sarcocystis neurona adlı protozoonun at, katır ve eşek gibi tek tırnaklı hayvanların merkezi sinir sistemine yerleşerek neden olduğu, koordinasyon bozukluğu ve felçlerle seyreden ciddi bir nörolojik hastalıktır.

Anahtar Kavramlar

ZoonozDoğal şartlar altında insanlardan hayvanlara, hayvanlardan da insanlara bulaşabilen hastalık etkenleri ve bunların oluşturduğu enfeksiyonlardır. Protozoon kaynaklı zoonozlar bu grubun en önemli üyelerindendir.

ÖkaryotZarla çevrili belirgin organelleri ve organize bir çekirdeği bulunan gelişmiş hücre yapısına sahip canlılardır. Protozoonlar tek hücreli olmalarına rağmen ökaryotik organizmalardır.

MonoksenGelişme dönemlerini tamamlamak için sadece tek bir konağa ihtiyaç duyan, direkt gelişme gösteren protozoonlardır. Giardia spp. ve Entamoeba spp. bu gruba örnek gösterilebilir.

HeteroksenGelişimlerini tamamlayabilmek için birden fazla konağa (ara konak ve son konak) ihtiyaç duyan, indirekt gelişme gösteren protozoonlardır. Leishmania spp. ve Babesia spp. bu gruptadır.

TakizoitToxoplasma gondii'nin ara konak dokularında ve vücut sıvılarında bulunan, çok hızlı çoğalma yeteneğine sahip, yarım ay şeklindeki aktif yaşam formudur.

BradizoitToxoplasma gondii'nin konak bağışıklık yanıtı oluştuktan sonra dokularda yavaş çoğalan ve doku kistleri içerisinde uzun yıllar canlılığını koruyan formudur.

AmastigotLeishmania türlerinin omurgalı konakların makrofaj ve monosit gibi hücrelerinin içinde yaşayan, kamçısı bulunmayan yuvarlak veya oval şekilli formudur.

PromastigotLeishmania türlerinin vektör kum sineğinin (tatarcık) sindirim kanalında ve tükürük bezinde yaşayan, kamçılı ve hareketli olan ekstraselüler formudur.

OtoenfeksiyonBir konağın vücudunda üreyen parazitlerin dış ortama çıkmadan veya dış ortamda gelişmeden aynı konağı tekrar enfekte etmesi durumudur. Cryptosporidiosis'te ince duvarlı ookistler buna neden olur.

Transovarial NakilBabesia gibi kene kaynaklı protozoonların, enfekte dişi keneden yumurtalar aracılığıyla bir sonraki nesil kene larvalarına aktarılması sürecidir.

Transstadial NakilVektör keneler tarafından taşınan parazitlerin, kenenin larva döneminden nimf dönemine, nimften ise erişkin döneme geçişinde canlılığını koruyarak aktarılmasıdır.

StercorarianParazitlerin vektörün dışkısı yoluyla konakçıya bulaştırılması yöntemidir. Trypanosoma cruzi'nin uçan tahtakurularının dışkısıyla bulaşması buna örnektir.

SalivarianParazitlerin vektör artropodun tükürüğü vasıtasıyla kan emme esnasında konakçıya bulaştırılmasıdır. Trypanosoma brucei'nin çeçe sineği tükürüğüyle bulaşması örnektir.

SarcokistSarcocystis türlerinin ara konakların kalp, iskelet kası ve sinir dokularında oluşturduğu, içinde binlerce bradizoit barındıran doku kistleridir.

TrofozoitProtozoonların (örneğin Giardia, Entamoeba veya Balantidium) beslenen, aktif olarak hareket eden ve çoğalan vejetatif yaşam formudur.

KistProtozoonların dış ortam şartlarına dayanıklı, metabolizması yavaşlamış, koruyucu bir çeperle çevrili olan ve genellikle bulaşmadan sorumlu olan formudur.

CiliataYaşamlarının belirli veya tüm dönemlerinde hareket ve besin yakalama amacıyla 'sil' (kirpik) adı verilen küçük uzantıları bulunduran protozoon grubudur. En büyük üyesi Balantidium coli'dir.

Apikal KompleksApicomplexa filumundaki protozoonların hücreye girişini ve tutunmasını sağlayan; konoid, rhoptri, kutup halkası ve mikronem gibi organellerden oluşan özel yapıdır.

OokinetBabesia ve benzeri apicomplexan protozoonların kene veya vektör bağırsağında döllenme sonrası oluşan, hareket yeteneğine sahip zigot formudur.

MicrosporidiaZorunlu hücre içi paraziti olan, spor üreten ve yapılan son moleküler çalışmalarda protozoonlardan ziyade mantarlara daha yakın olduğu belirlenen canlı grubudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Afrika Uyku Hastalığı

Trypanosoma brucei gambiense ve Trypanosoma brucei rhodesiense tarafından oluşturulan, çeçe sinekleri (Glossina spp.) ile bulaşan, merkezi sinir sistemini etkileyerek uyku düzensizlikleri ve komaya yol açan ölümcül hastalıktır.

Chagas Hastalığı (Amerikan Trypanosomiasisi)

Trypanosoma cruzi'nin neden olduğu, Triatoma ve Rhodnius soyu uçan tahtakurularının dışkılarıyla (stercorarian yolla) bulaşan, kalp kası ve sindirim sisteminde kalıcı hasarlara yol açan kronik bir zoonozdur.

T. equiperdum ve Dourine Hastalığı

Trypanosoma equiperdum'un tek tırnaklılarda neden olduğu hastalıktır. Bu parazit, diğer Trypanosoma türlerinin aksine bir artropod vektöre ihtiyaç duymaz; doğrudan çiftleşme (coitus) yoluyla bulaşan tek türdür.

Balantidium coli'nin Boyut Rekoru

İnsanlarda ve domuzlarda kalın bağırsakta enfeksiyona yol açan Balantidium coli, insanları enfekte eden parazitik protozoonlar arasında morfolojik olarak en büyük boyuta (yaklaşık 50-200 mikrometre) sahip olan türdür.

Babesiosis Tarihsel Önemi

Babesiosis, tıp ve veterinerlik tarihinde bir protozoon etkeninin omurgalı konağa bir artropod (kene) vektör aracılığıyla bulaştırıldığının kanıtlandığı ilk hastalık olması yönüyle tarihi bir öneme sahiptir.

Yolcu İshali ve Cyclospora

Cyclospora cayetanensis, özellikle sanitasyonun yetersiz olduğu bölgelere seyahat eden insanlarda ortaya çıkan ve 'yolcu ishali' olarak adlandırılan, günlerce sürebilen sulu ishal tablolarının en önemli nedenlerinden biridir.

Microsporidia Sınıflandırma Değişikliği

Yıllarca protozoon olarak sınıflandırılan Microsporidia grubu, gelişmiş moleküler filogenetik analizler sonucunda tipik ökaryotik organellerden yoksun olmaları ve genetik yapıları nedeniyle mantarlar (Fungi) alemine dahil edilmiştir.

Cryptosporidium Ookist Direnci

Cryptosporidium ookistleri klor gibi standart dezenfektanlara karşı son derece dirençlidir. Bu nedenle içme sularının klorlanması etkeni öldürmez; suların kaynatılması veya filtrasyon sistemlerinden geçirilmesi gerekir.

Giardia Bulaşma Dozu

Giardiasis enfeksiyonunun başlaması için çok düşük bir doz yeterlidir. İnsanlarda ortalama 10-25 adet, duyarlı hayvanlarda ise sadece 1-10 adet Giardia kistinin ağız yoluyla alınması hastalığın şekillenmesine yeterli olur.

Sarcocystis Tür Sayısı

Dünya genelinde insan ve hayvanlarda enfeksiyon oluşturduğu bilinen yaklaşık 130 Sarcocystis türü tanımlanmıştır. Bunlardan insanları enfekte eden en önemli zoonotik türler Sarcocystis hominis ve Sarcocystis suihominis'tir.

Amipli Dizanteri ve Apseler

Entamoeba histolytica trofozoitleri kalın bağırsak mukozasını eriterek kanlı-mukuslu ishale yol açar. Nadiren kan dolaşımına karışarak bağırsak dışına çıkabilir ve karaciğer, akciğer ve beyinde ölümcül apseler oluşturabilir.

Sınavda Dikkat Et

Toxoplasma gondii'nin son konağının sadece kedigiller (Felidae) olduğunu, insan dahil diğer tüm canlıların ara konak olduğunu unutma; sınavda konak eşleştirmesi sıkça sorulur.
Leishmania türlerinin omurgalıda kamçısız 'amastigot', sinekte ise kamçılı 'promastigot' formda bulunduğunu ezberle; form-konak ilişkisi kritik bir sınav sorusudur.
Cryptosporidiosis'te otoenfeksiyona yol açan formun 'ince duvarlı ookistler' olduğunu unutma; bu özellik onu diğer koksidiyalardan ayırır.
Trypanosoma equiperdum'un vektör kullanmayan ve doğrudan çiftleşme (coitus) ile bulaşan tek Trypanosoma türü olduğunu mutlaka aklında tut.
Babesiosis'in kenelerle transovarial ve transstadial olarak nakledildiğini ve eritrosit içi piroplazm formuna sahip olduğunu bil; kene mücadele sorularında bu bilgi istenir.
Microsporidia'nın klasik bir protozoon olmayıp, son moleküler çalışmalara göre mantarlara (Fungi) daha yakın sınıflandırıldığını unutma; güncel bilgi sorularında karşına çıkabilir.