Çalışma ortamı gözetimi, çalışanların iş yerinde maruz kaldıkları risklerin sistematik bir şekilde tespit edilmesi, ölçülmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesini kapsayan çok yönlü bir süreçtir. Bu sürecin temel amacı, iş yerinde sağlığa zararlı olabilecek her türlü fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyal risk faktörünü tanımlayarak bunları kontrol altına almaktır. Bu sayede iş kazaları ile meslek hastalıklarının önüne geçilir, çalışanların sağlığı korunur ve güvenli bir çalışma ortamı tesis edilir. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca işverenler, iş yerinde gerekli çalışma ortamı gözetimlerini, sağlık ve güvenlik kontrollerini ve ortam ölçümlerini yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Bu yasal çerçevede; çalışanların sağlık gözetimi, iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, periyodik iş yeri denetimleri, iş ekipmanları ile iş ortamının test, kontrol ve ölçümlerinin yapılması, sonuçların belgelendirilmesi ve tüm bu kayıtların tutulması zorunlu kılınmıştır. Çalışma ortamı gözetimi süreci genellikle dört ana aşamada gerçekleştirilir: risk analizi, ortam ölçümleri, periyodik iş yeri denetimleri ile acil durum ve korunma prosedürlerinin oluşturulması. İşveren bu gözetim yükümlülüğünü kendi bünyesinde görevlendireceği uzman personel (İSGB) aracılığıyla yerine getirebileceği gibi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimlerinden (OSGB) hizmet alarak da gerçekleştirebilir. İş güvenliği uzmanları, çalışma ortamı gözetimi kapsamında teknik kontrolleri yürütmekle görevlidir. Bu doğrultuda, gece postaları da dahil olmak üzere çalışma ortamının gözetimini yapmak, tehlikeleri belirlemek, risk değerlendirmesi çalışmalarını planlamak ve periyodik bakım, kontrol ve ölçümlerin uygulanmasını sağlamakla yükümlüdürler. Ayrıca, iş kazası veya meslek hastalığı gibi olayların tekrarlanmaması için düzeltici ve önleyici faaliyet planları hazırlarlar. İş yeri hekimleri ise gözetim sürecinin tıbbi ve sağlık yönünü yönetirler. Çalışanların sağlık gözetimi sonuçlarına göre iş güvenliği uzmanı ile iş birliği içinde gerekli ortam ölçümlerinin yapılmasını önerir ve bu ölçüm sonuçlarını değerlendirirler. İş yeri hekimleri ayrıca iş ile işçinin uyumunu sağlamak amacıyla iş usullerinin çalışanların fiziksel ve zihinsel kapasitelerine uyarlanmasını (ergonomik düzenlemeleri) denetler, kreş, emzirme odası gibi eklentilerin sağlık şartlarını kontrol ederler. İSGB ve OSGB'ler, iş yerinde yürütülecek her türlü önleyici ve düzeltici faaliyeti kapsayan çalışma ortamı gözetiminden, çalışanların İSG eğitimlerinin verilmesinden ve tüm bu süreçlere ait tıbbi ve teknik bilgilerin kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak kayıt altına alınmasından sorumludurlar. Gözetim faaliyetleri yürütülürken dört temel alanda kontrol gerçekleştirilmelidir: İş yeri bina ve eklentileri, iş ekipmanları ve özel risk taşıyan ekipmanlar, iş yerinde kullanılan ve üretilen maddeler ile çalışanların sağlık gözetimi. Bina ve eklentilerinde tavan yüksekliği, taban döşemelerinin kaymazlığı, elektrik tesisatının uygunluğu, acil çıkış yollarının işaretlenmesi, aydınlatma, havalandırma ve sosyal alanların hijyeni denetlenir. İş ekipmanlarının kontrolünde, ekipmanların güvenli kurulumu, periyodik test ve bakımlarının yapılması ve belgelerin düzenlenmesi esastır. Özel risk taşıyan ekipmanların sadece eğitimli kişilerce kullanılması, yazılı kullanım talimatlarının bulunması, hareketli kısımların koruyucu içine alınması ve acil durdurma sistemlerinin varlığı kontrol edilir. Bakım işlemlerinin tamamı kayıt altına alınmalıdır. İş yerinde kullanılan ve üretilen kimyasal maddelerin kontrolünde ise Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MGBF/MSDS) temel alınır. Maddelerin yanıcı, patlayıcı veya toksik özelliklerine göre depolanması, oksitleyici ve yanıcı maddelerin ayrı tutulması ve yangın söndürme sistemlerinin kimyasalın niteliğine uygun olması sağlanır. Çalışanların sağlık gözetiminde ise tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde sağlık raporu zorunluluğu gözetilir. Fiziksel ortam ölçümleri; gürültü, titreşim, aydınlatma ve termal konfor (sıcaklık, nem, hava akım hızı, basınç) gibi faktörleri kapsar. Gürültü ölçümlerinde Gürültü Yönetmeliği esas alınır; günlük 8 saatlik maruziyet sınır değeri 87 dB, en yüksek maruziyet etkin değeri 85 dB ve en düşük maruziyet etkin değeri 80 dB'dir. Maruziyet sınır değerinde kulak koruyucuların etkisi dikkate alınırken, etkin değerlerde bu etki hesaba katılmaz. Titreşim ölçümleri el-kol ve bütün vücut titreşimi olarak ikiye ayrılır. El-kol titreşimi için 8 saatlik günlük maruziyet sınır değeri 5 m/s², maruziyet etkin değeri 2,5 m/s²'dir. Bütün vücut titreşimi için ise günlük maruziyet sınır değeri 1,15 m/s², maruziyet etkin değeri 0,5 m/s² olarak belirlenmiştir. Titreşimli işlerde çalışacakların işe giriş ve periyodik muayenelerinde kemik, eklem ve damar sistemleri titizlikle incelenmelidir. Aydınlatma ölçümlerinde lüksmetre kullanılır ve işin niteliğine göre asgari aydınlatma şiddetleri belirlenir (örneğin kaba işlerde 100 lüks, hassas işlerde 1000 lüks). Termal konfor ölçümlerinde ise hava sıcaklığı cıvalı termometre, bağıl nem psikrometre, hava akım hızı katatermometre veya termik anemometre, hava basıncı ise barometre ile ölçülür. İdeal çalışma sıcaklığı 15 °C'nin altında olmamalı, hava akım hızı 0,5 m/sn'yi aşmamalı ve bağıl nem en fazla %80 olmalıdır. Kimyasal ortam ölçümleri kapsamında gaz, buhar ve toz ölçümleri gerçekleştirilir. Gaz ve buhar ölçümlerinde kolorimetrik (renk dönüşümlü tüpler), kromatografik (aktif karbon tüplü pompalar ve laboratuvar analizi) ve sensör-dedektör (portatif anlık ölçüm cihazları) yöntemleri kullanılır. En sık rastlanan tehlikeli gaz olan karbonmonoksit (CO) için sağlık sınır değeri 50 ppm'dir. Toz ölçümlerinde ise akciğerlerde birikerek pnömokonyoz hastalığına yol açan 0,5-5 mikron büyüklüğündeki solunabilir tozlara odaklanılır. Sağlıkla ilgili ortam ölçümleri, çalışanların sağlık kuruluşlarınca yapılan akciğer taramaları, kan ölçümleri ve solunum testleri gibi periyodik muayene sonuçlarının değerlendirilmesini ve iş ortamındaki risklerle ilişkilendirilmesini kapsar. Bu ölçümler sonucunda olumsuz bir tablo ortaya çıktığında, iş yerinde acilen önleyici ve düzeltici faaliyetler başlatılır. Psikolojik ortam ölçümleri ise çalışanların maruz kaldığı psikolojik yüklenmeleri tespit etmeye yöneliktir. İş yükünün kapasitenin üstünde olması, görev ve yetki tanımlarının belirsizliği, işin monotonluğu, ergonomik olmayan çalışma koşulları ve idari yönden uygunsuz beklentiler psikososyal risk faktörleri arasında yer alır. Bu faktörlerin ölçülmesi ve iyileştirilmesi, iş kazalarının azaltılması ve iş verimliliğinin artırılması açısından kritiktir.