Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Taşkın veya su baskını, bir akarsuyun yatağından taşarak veya farklı meteorolojik/jeolojik nedenlerle yükselen suların, yerleşim alanı olsun ya da olmasın, belirli bir araziyi kaplaması olarak tanımlanır. Taşkınlar özünde doğal bir olay olmakla birlikte, insan müdahaleleri bu olayı can ve mal kaybına yol açan bir afete dönüştürür.
Taşkın nedenleri iki ana başlıkta incelenir: Doğal nedenler ve insan müdahalesine dayanan nedenler. Doğal nedenler arasında şiddetli yağışlar, karların ani erimesi, buz yığılmaları, okyanuslardaki gel-git olayları, şiddetli fırtınalar ve depremler yer alır. Bu doğal süreçlere müdahale etmek veya bunları önlemek teknik olarak mümkün değildir.
İnsan müdahalesine dayanan nedenler ise kontrol edilebilir niteliktedir. Hatalı arazi kullanımı, ormansızlaşma, bitki örtüsünün yok edilmesi, dere yataklarına yapılan usulsüz yerleşimler ve erozyon gibi faaliyetler taşkın riskini ve zararlarını doğrudan artırır. Bu alanlarda alınacak önlemlerle taşkınların afet boyutuna ulaşması engellenebilir.
Taşkınlar oluşum mekanizmalarına göre farklı türlere ayrılır. Bunlar arasında akarsu taşkınları, dalga su basması, deniz depremleri (tsunami), ani taşkınlar, buz yığılması, çamur akışı ve yeraltı suyu yükselmesi gibi çeşitler bulunmaktadır.
Türkiye'de son 20 yıllık veriler incelendiğinde, 288 taşkın olayı yaşandığı ve bu olaylarda 436 kişinin hayatını kaybettiği görülmektedir. Taşkınlardan etkilenen tarım arazisi 500.000 hektarın üzerindedir ve ekonomik kayıp 2,1 milyar doları aşmıştır.
Avrupa genelinde de durum benzer bir ciddiyete sahiptir. Yıllık ortalama 4 milyar avro hasara yol açan taşkınlar, 1998-2004 yılları arasında Avrupa'da 700'den fazla kişinin ölümüne neden olan 100'den fazla önemli taşkın olayına sahne olmuştur.
Türkiye'de taşkın yönetimi, 1959 tarihli 7269 sayılı 'Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun' ile yasal zemine oturtulmuştur. Bu kanun kapsamında, taşkın koruma etütleri, proje çalışmaları ve gerekli önlemlerin alınması görevi Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'ne (DSİ) verilmiştir.
Afet İşleri Genel Müdürlüğü (AİGM) ile DSİ arasında 20.12.1984 tarihinde imzalanan 6684 sayılı 'Prensip Protokolü', iki kurum arasındaki işbirliğini düzenler. Bu protokol, su baskını riski taşıyan alanlarda ortak etüt yapılmasını ve afet tehlikesinin boyutlarının yerinde değerlendirilmesini sağlar.
Eğer bir bölgedeki su baskını riski DSİ tarafından ıslah edilebilir ve ekonomik bulunursa, zarar azaltma çalışmaları DSİ tarafından yürütülür. Ancak ekonomik veya teknik olarak uygulanabilir bulunmazsa, konutların afet tehlikesi olmayan alanlara nakli gibi alternatif çözüm yolları ortaklaşa değerlendirilir.
Taşkınların neden olduğu zararlar üç ana sınıfta toplanır: Doğrudan zararlar (yıkılmalar, çamurlanma, sürüklenme), dolaylı zararlar (ticaretin ve hizmetlerin aksaması) ve para ile ifade edilemeyen zararlar (can kayıpları, sağlık ve sosyal emniyet kayıpları).
Taşkınla mücadele 20. yüzyılda üç aşamada gelişmiştir. 1930-1960 yılları arasındaki 'Hidrolik yapılar aşaması'nda baraj, sedde ve derivasyon tünelleri gibi fiziksel yapılar inşa edilmiştir. 1960-1980 yılları arasındaki 'Taşkın alanı yönetimi aşaması'nda erken uyarı sistemleri ve arazi planlaması öne çıkmıştır.
1980 sonrası dönemde ise 'Taşkınla mücadele ve kontrol aşaması'na geçilmiştir. Bu aşamada, bölgeye özel taşkın senaryoları geliştirilerek arazi kullanımına yön verilmektedir. Taşkın tahminlerinde hidrolojik modellerin kullanılması, verilerin sürekli güncellenmesi ve hidrolojik çevrimin tüm unsurlarının dikkate alınması kritik öneme sahiptir.