← Ünite 4
Ekonomik Coğrafyaya Giriş

Ünite 4: Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılması

Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılması - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 88
Türkiye'nin Tarımsal Üretim Sıralamaları (2016)
FAO verilerine göre Türkiye, dünya buğday yetiştiriciliğinde 7., şeker pancarında 5., mısırda 19., kayısıda 1. ve nohut üretiminde 5. sırada yer alarak tarımsal potansiyelini kanıtlamıştır.
Türkiye'nin Hayvancılık ve Maden Üretim Konumu
Türkiye dünya sığır, koyun, at yetiştiriciliğinde 8. ve mandada 9. sıradadır. Maden üretiminde ise pik demirde 10., bakırda 21., kromda 2. ve gümüş üretiminde dünya genelinde 6. sırada bulunmaktadır.
Türkiye'nin Hidroelektrik (HES) Kapasitesi
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) 2018 raporuna göre Türkiye, toplam 26 GW HES kapasitesiyle dünya genelinde hidroelektrik üretiminde 9. sırada yer almaktadır.
Türkiye'nin Turizm Sektöründeki Yükselişi
Dünya turizm verilerine göre Türkiye, en fazla turist alan ülkeler sıralamasında 1990 yılında 24. sıradayken, 2000 yılında 15. ve 2010 ile 2016 yıllarında dünya genelinde 6. sıraya yükselmiştir.

Anahtar Kavramlar

Birincil (Primer) Ekonomik Faaliyetlerİnsanın yaşamını sürdürmesi için gerekli temel besin maddelerini ve hammaddeleri doğrudan doğal çevreden elde ettiği üretim şeklidir. Örnek olarak tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve madencilik gösterilebilir.
İkincil (Sekonder) Ekonomik FaaliyetlerHammaddelerin veya yarı işlenmiş ürünlerin atölyelerde, fabrikalarda veya evlerde işlenerek insanların kullanabileceği yeni ürünlere dönüştürüldüğü sanayi faaliyetleridir. Otomotiv, tekstil ve demir-çelik üretimi bu gruba girer.
Üçüncül (Tersiyer - Hizmet) Ekonomik FaaliyetlerMaddesel üretimden ziyade insan emeğine, bilgiye ve uzmanlaşmaya dayanan, malların ticaretini ve çeşitli hizmetleri sunan sektörler bütünüdür. Eğitim, sağlık, bankacılık, turizm ve ulaştırma bu alanda yer alır.
Dördüncül (Kuaterner) Ekonomik FaaliyetlerBilgisayar ve uydu iletişim sistemlerinin gelişmesiyle ortaya çıkan; bilgi toplama, işleme, değiştirme, yayma ve coğrafi bilgi sistemleriyle uğraşan bilgi teknolojileri faaliyetleridir.
Beşincil (Kuiner) Ekonomik FaaliyetlerDördüncül faaliyetlerden elde edilen bilginin temelinde şekillenen, çok az çalışanı olmasına rağmen ekonomi ve şirketlerin stratejik kararlarında belirleyici olan üst düzey karar verme faaliyetleridir.
Tarım PolitikalarıÜlkelerin besin ihtiyaçlarını kendi kendilerine karşılamak, verimliliği artırmak ve tarım sektörünü korumak amacıyla devlet desteğiyle oluşturduğu geniş kapsamlı düzenlemelerdir.
Hafif SanayiAz miktarda hammaddenin küçük makinelerle çok büyük olmayan üretim alanlarında işlendiği üretim şeklidir. Giyim, dokuma ve küçük alet yapımı bu kapsamdadır ve genellikle gelişmemiş ülkelerde yaygındır.
Ağır SanayiÇok fazla miktarda hammaddenin teknolojik donanımlı makinelerle büyük fabrika tesislerinde işlendiği üretim türüdür. Uçak, gemi yapımı ve demir-çelik sanayi gibi alanlar gelişmiş ülkelerde öne çıkar.
Katma DeğerHammaddelerin işlenerek, imalat ve dağıtım aşamalarından geçerek daha yüksek ekonomik değer kazandığı süreçtir; gelişmiş ülkelerin refah düzeyini artıran temel unsurdur.
Ev Tipi SanayiHammaddenin ağırlıklı olarak el işçiliğiyle ve ev ortamında üretildiği en geleneksel sanayi üretim tipidir.
Atölye Tipi SanayiEv tipi sanayinin gelişmiş şekli olup, küçük ölçekli imalathanelerde el emeği ve basit aletlerin kullanıldığı üretim biçimidir.
Çağdaş - Fabrika Sanayi TipiHammaddenin modern teknolojiler ve makineler aracılığıyla büyük tesislerde işlendiği en gelişmiş sanayi üretim türüdür.
Navlun Yük TaşımacılığıGenellikle deniz, demir veya havayoluyla ticari amaçlı yapılan büyük hacimli yük taşıma faaliyetleridir; ekonomik coğrafyanın ulaşım ayağını oluşturur.
Finans SektörüYatırımları ele alan, konut, arsa gibi menkul değerleri, kredileri, hisse senedi, tahvil ve bonoları ekonomik bir faaliyet olarak değerlendiren hizmet koludur.
Kooperatif ve Küresel Şirketler (Sağlık Sektörü)Sağlık alanında büyük küresel ölçekte örgütlenen, uluslararası hasta trafiğini yöneten ve önemli istihdam merkezleri oluşturan devasa ekonomik yapılardır.
Sedanter (Yerleşik) Hayatİnsanoğlunun göçebe yaşamdan vazgeçerek belli bir bölgede kalıcı olarak yerleşmesi ve buna bağlı olarak farklı ekonomik faaliyetleri çeşitlendirmesidir.
Sosyal Devlet İlkeleriDevletin eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik gibi temel hizmetleri vatandaşlarına sunmasını ve ekonomik dengeleri gözetmesini öngören yönetim anlayışıdır.
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)Coğrafi verilerin depolanması, analizi, işlenmesi ve haritalandırılması süreçlerini yürüten ve dördüncül ekonomik faaliyetler içerisinde yer alan sistemlerdir.
Sanayi DevrimiÜretimde insan ve hayvan gücünün yerini makinelerin aldığı, hammadde kullanımını ve ticareti küresel boyutlara taşıyan büyük dönüşüm sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Uluslararası Ulaşım ve Taşımacılıkta Türkiye

Türkiye demiryolu uzunluğu bakımından dünyada 12. sıradadır. Navlun yük taşımacılığında 11., konteyner taşımacılığında 7., havayolu yük taşımacılığında 13. ve demiryolu yük taşımacılığında 15. sırada yer almaktadır.

Gelişmiş Ülkelerde Tarımda Çalışan Nüfus Oranı

Tarım faaliyetlerinin büyük önem taşıdığı Fransa'da birincil sektörde çalışanların oranı %2'ye, Almanya'da ise %1'e kadar gerilemiştir; bu durum gelişmişlik ile tarım oranının ters orantılı olduğunu gösterir.

Avrupa Birliği'nde Hizmet Sektörü İstihdamı

Gelişmiş sanayileşmiş ülkeleri temsil eden AB içinde, faal nüfusun en düşük tarım/birincil oranına sahip ülkelerinden biri %13 ile Yunanistan, onu takiben %8 ile Portekiz'dir.

Dünya Çapında Öne Çıkan Üniversiteler

Eğitim sektörünün küresel ekonomideki yerini pekiştiren California, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT), Oxford, Harvard, Stanford, Chicago, ETH Zürih, Cambridge ve Princeton önde gelen eğitim kurumlarıdır.

Türkiye'nin Sağlık Turizmindeki Yeri

Gelişmiş Kuzey Amerika ve Avrupa sağlık alanında öne çıkarken, son yıllarda Türkiye özellikle saç ekimi ve göz hastalıkları konusunda uluslararası alanda çok fazla hizmet veren bir merkez haline gelmiştir.

Özel Ekonomik İşlevlere Sahip Yerleşmeler

Yerleşik hayata geçişle birlikte insanlık farklı ekonomik kolları geliştirmiştir. Almanya'daki sanayi kenti Ruhr bölgesi, Fransa'daki turizm kenti Cannes ve ABD'deki eğlence kenti Las Vegas bunlara örnektir.

FAO ve IEA Veri Kaynakları

Bölümde kullanılan tarım ve hayvancılık verileri 2016 yılı FAO verilerine, maden ve enerji istatistikleri ise British Geological Survey (2018) ile IEA Key World Energy Statistics raporlarına dayanmaktadır.

Ticaret Haritası ve Türkiye'nin Dış Ticaret Sıralaması

ITC (TradeMap) verilerine göre uluslararası ticaret ağında Türkiye, dünya genelinde ithalatta 21. ve ihracatta 32. sırada yer alarak dış ticaret hacmini geliştirmektedir.

Tümertekin ve Özgüç'ün Ekonomik Coğrafya Görüşü

Akademisyenler Erol Tümertekin ve Nazmiye Özgüç'e göre, sanayi malları ve tarımsal maddeler dışında bankacılık, sigortacılık ve taşımacılık küresel pazarlarda sürekli bir büyüme içindedir.

Gelişmiş Ülkelerde İmalat Sanayi Sınırı

Gelişmiş ülkelerde imalat sanayisinde çalışan nüfus en fazla %24'e kadar yükselmekte, bu sınırdan sonra fabrika işçilerinin yerini büyük ölçüde robotlar ve otomasyon sistemleri almaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Ekonomik faaliyetlerin 5 aşamasını (Primer, Sekonder, Tersiyer, Kuaterner, Kuiner) sırasıyla ve kapsamlarıyla iyi ezberleyin; sınavda sektörel eşleştirme soruları sıklıkla gelir.
  • Birincil faaliyetlerin hammadde üretimi (tarım, maden, avcılık) olduğunu, ikincil faaliyetlerin ise imalat ve sanayiyi kapsadığını karıştırmayın.
  • Türkiye'nin dünya tarım, hayvancılık ve maden üretimindeki sıralamalarına (örneğin kayısıda 1., kromda 2., buğdayda 7.) dikkat edin, istatistiksel sorular gelebilir.
  • Gelişmiş ülkelerde tarım çalışan oranının çok düşük (%1-%2 civarı), hizmet ve sanayi oranının ise çok yüksek olduğunu unutmayın.
  • Dördüncül (Kuaterner) faaliyetlerin bilgi işlem, bilişim ve CBS ile; Beşincil (Kuiner) faaliyetlerin ise stratejik karar alma mercileriyle ilgili olduğunu kesinlikle ayırt edin.
  • Fransa ve Almanya gibi ülkelerde tarım oranının azaldığını, buna karşılık hizmet sektörünün genişlediğini belirten kalkınma kıyaslamalarını gözden kaçırmayın.