← Ünite 5
Ekonomik Coğrafyaya Giriş

Ünite 5: Coğrafya-ekonomi ve Yaklaşımlar

Almanya Führer Dönemi (1933-1945)
1933-1945 yılları arasında Almanya'da 'Führer' unvanlı hükümet döneminde kusursuz rekabet kuralları altındaki piyasa mekanizmaları gevşek hiyerarşik bir düzen olarak organize edilmiştir. Bu dönemde mekanda dağılmış rasyonel tüketicilere en düşük kar marjıyla hammaddeler ve ürünler sunulmuştur.
1970'lerde Politik Ekonomiye Geçiş
1970'lerde genel ekonomide tercih edilen Milton Friedman Okulu'nun yerine Karl Marx'ın düşüncelerine dayanan politik ekonomik bakış açısı ve derinlemesine inceleme yeteneği ortaya çıkmıştır. Siyasi ekonominin ilk destekçileri klasik konum teorisini terk eden araştırmacılardan oluşmuştur.
1990'larda Regülasyon Teorisi
Dünya 1990'lı yıllarda siyasi ekonomi regülasyon (ayarlama) teorisinin egemenliği altına girmiştir. Kapitalizmin direncini kavramak isteyen coğrafyacılar, Fordizm'den post-Fordizm'e ve neoliberalizme geçiş süreçlerini detaylıca incelemiştir.
Feminist Ekonominin GSYH Payı
Feminist ekonomi coğrafyacıları, genel ekonominin görünmez kıldığı, kadınların piyasada satılmayan veya satın alınmayan geniş kapsamlı ev içi ekonomik katkılarının gayri safi yurt içi hasılanın yüzde 50'sine denk geldiğini savunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Politik Ekonomi1970'lerde Milton Friedman okulunun yerine geçen ve Marx'ın düşüncelerine dayanan, kapitalist düzenin üretim, satış ve eşitsizlik ilişkilerini derinlemesine inceleyen siyasi ekonomik bakış açısıdır. Örneğin, coğrafyacılar bu yaklaşımla Fordizm'den neoliberalizme geçiş süreçlerini incelemiştir.
Kültürel Dönüş1990'larda sosyalizmin sınırları ve yapısalcılıktaki hayal kırıklıkları sonucu ortaya çıkan, pazarın işleyişinde sosyal normların, güvenin, özel mülkiyetin ve kültürel bağlamların hayati olduğunu savunan yaklaşımdır. Örneğin, sağ kanat düşünce kuruluşlarının toplumun kalbi için savaşması kültürel dönüşe örnek gösterilebilir.
Feminist Ekonomi CoğrafyasıGenel ekonominin görünmez kıldığı kadınların ev içi emek gibi piyasada satılmayan gayri safi yurt içi hasıladaki geniş kapsamlı katkılarını inceleyen ve toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini irdeleyen yaklaşımdır. Örneğin, kadınların iş yaşamı ile ev içindeki rollerinin farklılığı bu kapsamda incelenir.
Aktör-Ağ TeorisiEkonomik coğrafyada aktörleri birbirine bağlayan ağların, ölçeğin ve göreceli konumun ekonomik faaliyetlerin yayılışındaki belirleyici rolünü inceleyen teoridir. Örneğin, küresel ölçekte aktörlerin ağlar aracılığıyla birbirine bağlanması bu kapsamdadır.
Coğrafi Ekonomistler1990'larda iktisat biliminden gelen (Paul Krugman gibi) ve ölçek ekonomisi, tekelci rekabet, taşıma maliyetleri ile mekansal dengeleri modelleyen iktisatçı gruptur. Örneğin, endüstriyel yığılma olgusunu matematiksel modellerle açıklarlar.
FordizmHenry Ford tarafından ortaya çıkarılan, seri üretim ve fabrika bandı sistemine dayalı, sanayi üretimini en üst seviyeye çıkaran ekonomik ve endüstriyel sistemdir. Örneğin, ulusal ve uluslararası üretim sonuçlarında sanayinin bu sistemle devrim yaşaması sağlanmıştır.
Regülasyon TeorisiDünyanın 1990'lı yıllarda etkisine girdiği, kapitalizmin krizlerini ve direncini anlamak için ekonomik ve siyasi ayarlama mekanizmalarını inceleyen teoridir. Örneğin, kapitalizmin işleyiş kurallarının devlet ve kurumlarca düzenlenişini ele alır.
Fiziki Coğrafya ve Ekonomik RefahJeffrey Sachs'ın çalışmalarıyla ortaya konulan, tropikal iklimler veya seyredilebilir suyollarına uzaklık gibi fiziki coğrafya koşullarının ekonomik kalkınma üzerindeki kısıtlayıcı etkisini inceleyen alandır. Örneğin, fiziksel dezavantajların piyasa mekanizmalarının eşitleme kabiliyetini engellemesi bu duruma örnekir.
Ticaret Bölgesi (Galison)Farklı disiplinlerin veya zıt yaklaşımların sınıflandırma ve standart farklarına rağmen ortak iletişim kurarak işbirliği yapabildiği metaforik alanlardır. Örneğin, coğrafyacılar ve iktisatçılar bu ticaret bölgelerinde ortak projeler üretebilir.
Tekelci RekabetPaul Krugman modellerinde yer alan, her biri ölçek ekonomisine sahip farklı ekonomik sektörlerdeki şirketlerin birbirleriyle rekabet etme biçimidir. Örneğin, farklı bölgelerdeki firmaların karlı yer seçimi tekelci rekabet çerçevesinde şekillenir.
Geçimlik ÜretimKapitalist piyasa süreçlerinin ötesinde, bireylerin veya hanelerin doğrudan kendi ihtiyaçlarını karşılamak üzere gerçekleştirdiği üretim faaliyetleridir. Örneğin, kayıt dışı ekonomi ve ev işçiliği ile birlikte kapitalizmin merkezinde yer alır.
Konum TeorisiEkonomik faaliyetlerin coğrafi olarak hangi konumlarda yerleşeceğini, taşıma maliyetleri ve pazar mesafeleri üzerinden açıklayan teorik yaklaşımdır. Örneğin, politik ekonominin ilk destekçileri klasik konum teorisini terk etmiştir.
Sıra Büyüklüğü KuralıCoğrafi ekonomistlerin endüstriyel yığılma ve küresel ekonomik eşitsizlikleri açıklamak için matematiksel modellerle incelediği kentsel ve ekonomik dağılım kuralıdır. Örneğin, şehirlerin nüfus ve ekonomik büyüklük sıralamasında bu kural gözlenir.
Yapısal UyumÖzellikle fiziki coğrafyanın yarattığı dezavantajları ve küresel eşitsizlikleri aşmak için önerilen mekân temelli politika sonuçlarıdır. Örneğin, Sachs'ın çalışmaları bu tür politikaların desteklenmesini gerektirir.
PozitivizmMantıksal kesinlik, matematiksel hassasiyet ve gözlemin bağımsız bir hakem olarak kabul edilmesini savunan felsefi yaklaşımdır. Örneğin, Lösch'ün yer teorisi felsefi olarak pozitivizmin kurallarıyla uyumlu hale getirilmiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Paul Krugman ve Mekansal Dengeler

1990'larda iktisat biliminden gelen Paul Krugman modeli; ölçek ekonomisine sahip şirketlerin tekelci rekabet içinde olduğunu göstermiştir. Taşıma maliyetleri ve parametrelere bağlı olarak yığılma, bir bölgede toplanma veya dağınık üretim olmak üzere üç farklı mekansal denge mümkün olmaktadır.

Jeffrey Sachs ve Fiziki Coğrafya Araştırması

Jeffrey Sachs, ekonomik refah ile tropikal iklimler ve seyredilebilir suyollarına uzaklık arasındaki korelasyonları incelemiştir. Araştırma, fiziki coğrafyanın piyasa mekanizmalarının geçim olanaklarını eşitleme kabiliyetine büyük bir engel teşkil ettiğini kanıtlamıştır.

Lösch'ün Mekân ve Farklılaşma Görüşü

Lösch (1954), coğrafyanın iki yönüyle çok önemli olduğunu kanıtlamıştır: Birincisi farklı mekanlarda farklı ekonomilerin oluşması (farklılaşma), ikincisi ise mekanın ekonomi teorisini ilerletmesidir. Tüketici refahı açısından devlet, piyasa başarısızlıklarına müdahale etmelidir.

Harvey (1982) ve Sosyalizme Yöneliş

Yeni nesil ekonomik coğrafyacılardan Lösch nazizmin kötülüklerini gidermek için kapitalist piyasaya yönelirken, Harvey (1982) kapitalizmin kötülüklerini ve eşitsizliklerini düzeltmek için sosyalizme dönmüştür.

Gibson-Graham (1996) Feminist Eleştirisi

Gibson-Graham (1996), ana akım ekonomi teorisinin feminist eleştirisini kapitalizm ve kapitalist olmayan üretimin çeşitli biçimlerini kapsayan geniş bir politik ekonomi eleştirisine dönüştürmüştür. Çalışmalarında yoğun vaka incelemeleri ve katılımcı araştırma tasarımları kullanılmıştır.

Amin ve Thrift (2000) Görüşü

Amin ve Thrift (2000), ekonomik coğrafyacıların ana resmi bırakarak ekonomiyi terk etmeleri ve ekonomi dışında ekonomik bilgi peşinde koşanlarla ilgilenmeleri gerektiğini savunmuşlardır.

Overman (2004) Vaka İncelemesi Önerisi

Coğrafi bakışla olaylara bakan iktisatçılardan Overman (2004), coğrafyacıların ekonomik coğrafya öğrenimindeki bölünmede en faydalı rolünün iyi ve dikkatli 'vaka incelemelerine' katkıda bulunmak olduğunu öne sürmüştür.

Sınavda Dikkat Et

  • Lösch'ün coğrafyaya katkısının iki yönü (farklılaşma ve mekanın ekonomi teorisini ilerletmesi) sınavda sıklıkla sorulur; bu ikiliği ezberleyin.
  • Almanya'nın 1933-1945 Führer dönemi piyasa organizasyonunun gevşek hiyerarşik düzen olduğunu unutmayın.
  • Feminist ekonomik coğrafyacıların ev içi emeğin GSYH'ye oranını %50 olarak belirttiği istatistiksel detayına dikkat edin.
  • Paul Krugman modelinde taşıma maliyetlerine bağlı olarak üç farklı mekansal denge (yığılma ve dağınık üretim) oluştuğunu karıştırmayın.
  • Jeffrey Sachs'ın fiziki coğrafya (tropikal iklimler ve suyolları) araştırmasının piyasa mekanizmalarının eşitleme kabiliyetini engellediğini hatırlayın.
  • İktisatçıların Aristocu tümdengelimli matematiksel modelleri savunduğunu, ekonomik coğrafyacıların ise kapitalizmin sürekli dengesizlik ve çatışma halinde olduğunu savunduğunu iyi ayırt edin.
  • Galison'ın 'ticaret bölgesi' kavramının karşılıklı öğrenme ve iletişim mekânlarını ifade ettiğini gözden kaçırmayın.