← Ünite 7
Ekonomik Coğrafyaya Giriş

Ünite 7: Ekonomik Coğrafya Orman ve Çevre İlişkisi

Ekonomik Coğrafya Orman ve Çevre İlişkisi - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 156
Dünya Orman Varlığı ve Kaybı (1950-2012)
Dünyada bugün 1,5 milyarı balta girmemiş olmak üzere toplam 4 milyar hektar orman bulunmaktadır. Ancak çeşitli insan kaynaklı sebeplerle 1950 ile 2012 yılları arasında dünyadaki mevcut ormanların yarısı yok olmuştur.
Tropikal Ormanların Biyolojik Ağırlığı
Tropikal yağmur ormanları dünya yüzeyinin yalnızca %7,5'lik kısmını kaplamaktadır. Buna rağmen yeryüzündeki tüm bitki ve hayvan türlerinin %80 gibi devasa bir oranı bu ekosistemlerde yaşamaktadır.
Türkiye'de İlk Orman Amenajmanı
Ormanların verimli kullanılması ve faydalarının planlanması amacıyla Türkiye'de ilk orman amenajmanı planı 1917 yılında Adapazarı'nın Hendek ilçesinde gerçekleştirilmiştir.
Türkiye'nin Orman Potansiyeli
İç Anadolu, Doğu ve Güneydoğu'daki step alanları hariç tutulduğunda, Türkiye arazisinin en az %60'ının orman yetişmesine uygun olduğu belirtilmektedir. Ülkede orman ve otlak olmaya elverişli V, VI ve VII. sınıf arazilerin toplamı 46.5 milyon hektar civarındadır.

Anahtar Kavramlar

Ormancılık SektörüOrman kaynaklarının sürdürülebilirliğini sağlayarak odun hammaddesi ve tali ürünler üreten, sanayi, tarım ve turizmle yakın etkileşim içindeki iktisadi faaliyettir. Örneğin, ahşap sanayi için odun üretimi bu sektörün temel faaliyetlerindendir.
Tropikal OrmanlarEkvatoral ve tropikal bölgelerde yer alan, dünya yüzeyinin %7,5'ini kaplamasına rağmen yeryüzündeki bitki ve hayvan türlerinin %80'ini barındıran yıl boyunca yeşil kalan yağmur ormanlarıdır. Küresel iklimin düzenlenmesinde trilyonlarca dolarlık ekolojik değere sahiptir.
Para ile Ölçülebilen KatkılarOrmancılık sektörünün odun kökenli ürünler, tali ürünler üretimi, sanayiye hammadde sağlama, istihdam yaratma ve ödemeler dengesine etki gibi ekonomik getirileri içeren katkı türüdür.
Para ile Ölçülemeyen KatkılarOrmanların iklimi koruması, erozyonu önlemesi, su rejimini düzenlemesi, barajların ömrünü uzatması, rekreasyon imkanı sunması ve insan sağlığına olumlu etki etmesi gibi paha biçilemez ekolojik ve sosyal işlevleridir.
Amenajman PlanıOrmanların biyolojik, ekonomik ve sosyal faydalarının ne zaman ve nasıl değerlendirileceğini belirleyen, ormanların verimli kullanımını planlayan teknik çalışmalardır. Türkiye'deki ilk orman amenajmanı 1917'de Adapazarı Hendek'te yapılmıştır.
Odun KömürüSahip olduğu yüksek kalori değeri ve hemen hemen dumansız yanma özelliğiyle diğer enerji kaynaklarından ayrılan güçlü bir enerji kaynağıdır. Demir ve Tunç Çağı gibi maden devirlerinin yaşanmasında kritik rol oynamıştır.
EvapotranspirasyonBitki örtüsü tarafından suyun buharlaşma (evaporasyon) ve terleme (transpirasyon) yoluyla atmosfere geri verilmesi sürecidir. Ormanlık havzalarda suyun akış rejimini düzenlemede önemli rol oynamaktadır.
ErozyonToprağın su, rüzgar ve beşeri faktörlerle aşınıp taşınması olayıdır. Orman örtüsünün yok edilmesi, yüzeysel akışı artırarak erozyonu hızlandırmakta ve toprağın verimli üst katını ortadan kaldırmaktadır.
Vejetatif KatToprağın bitkilere mekan olan en üst katmanıdır. Toprak, su ve bitki örtüsü arasındaki dengenin bozulması ve erozyon sonucunda bu kat ortadan kalkarak yerli kaya (litosol) açığa çıkmaktadır.
İn-situ KorumaBiyolojik çeşitliliği ve yaban hayatını kendi doğal yaşam alanında (yerinde) koruma yaklaşımıdır. Doğal süreçlerin devam etmesine imkan tanır ancak doğal afetlerden zarar görme riski taşır.
Ex-situ KorumaBiyolojik çeşitliliğin gen bankaları, tohum bankaları, hayvanat bahçeleri ve botanik bahçeleri gibi doğal yaşam alanı dışında (yapay) korunduğu yaklaşımdır. Türler ile çevre etkileşimi kesildiği için evrimleşme süreci durur.
Çevre Sosyolojisi1970'lerden sonra çevre sorunlarının büyük ivme kazanmasıyla birlikte, toplum ve çevre arasındaki ilişkileri incelemek üzere sosyolojinin bir alt dalı olarak ortaya çıkan yeni sosyal bilim disiplinidir.
Rekreasyonİnsanların kent yaşamının gürültü, kalabalık ve hava kirliliği gibi olumsuz etkilerinden uzaklaşarak dinlenmek, spor yapmak ve doğayla vakit geçirmek amacıyla ormanlık alanlarda gerçekleştirdiği faaliyetlerdir.
PlantasyonDoğal ormanlardan farklı olarak, insan eliyle belirli amaçlar (hızlı odun üretimi veya enerji ormancılığı vb.) doğrultusunda ağaçlandırılarak kurulan yapay orman alanlarıdır.
MezraNüfus artışıyla köylülerin yakınlardaki ormanları veya boş arazileri tarıma açması, devlete kiralaması ve zamanla birkaç haneden oluşan geçici veya kalıcı yerleşim yerlerine dönüşmesiyle ortaya çıkan kırsal yerleşmedir.

Diğer Önemli Bilgiler

Dünyanın En Zengin Beş Orman Ülkesi

Orman varlığı bakımından dünyanın en zengin beş ülkesi Rusya Federasyonu, Brezilya, Kanada, Amerika Birleşik Devletleri ve Çin'dir. Bu beş ülke dünya toplam ormanlık alanlarının yarısına tek başına sahiptir.

Karasal Alanda Ormanların Payı

Dünyanın toplam ormanlık alanı yaklaşık 4 milyar hektar olup, bu miktar dünya toplam karasal alanının %31'ine karşılık gelmektedir. Mevcut ormanların %95'i doğal ormanlardan, sadece %5'i ise plantasyonlardan oluşmaktadır.

Brundtland Raporu ve Ortak Geleceğimiz

Kaynak savurganlığının azaltılması ve çevre kirliliğinin önlenmesinde uluslararası işbirliğini savunan Brundtland Raporu, 'Ortak Geleceğimiz' adıyla yayımlanmış ve rapordaki temel sav 'sürekli ve dengeli gelişme' kavramı olmuştur.

Orman ve Yüzeysel Akış Oranları

Ormansız ve çıplak alanlarda düşen yağışın %56'sı yüzeysel akışa geçerek erozyona yol açarken, ormanlık alanlarda yüzeysel akış oranı yalnızca %18'dir. Kalan %82 oranındaki su toprağa sızarak yeraltı sularını besler.

Tropikal Ormanların Ekrejik Değeri

Yalnızca Tropikal Ormanların dünya iklimini düzenleme yoluyla ürettiği ekolojik işlevsel değerin 3.7 trilyon Amerikan Doları olduğu bilimsel hesaplamalar sonucunda ortaya konulmuştur.

Türkiye'deki Erozyon Hızı

Su, rüzgar, ormanların yakılması ve bitki örtüsünün kaldırılması gibi olumsuz faktörler nedeniyle, Avrupa ülkelerinde 20 yılda gerçekleşen erozyon değerleri Türkiye'de yalnızca 1 yıl içerisinde gerçekleşmektedir.

Odun Kömürünün Tarihsel Rolü

Yüksek kalori değeri ve dumansız yanma özelliklerine sahip olan odun kömürü, güçlü bir enerji kaynağı olarak insanlık tarihindeki Demir Çağı ve Tunç Çağı gibi önemli maden devirlerinin yaşanmasını mümkün kılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda ormancılığın para ile ölçülebilen ve ölçülemeyen katkıları sıklıkla karıştırılır; erozyon önleme ve iklim dengeleme para ile ölçülemeyen ekolojik katkılardır.
  • Dünya genelindeki ormanların karasal alanın %31'ini oluşturduğu ve toplam alanın 4 milyar hektar olduğu sayısal verisi sınavda soru olarak gelebilir.
  • Türkiye'deki erozyon hızının Avrupa'ya kıyasla çok yüksek olduğu (Avrupa'da 20 yılda olan Türkiye'de 1 yılda) unutulmamalıdır.
  • Tropikal yağmur ormanlarının dünya yüzeyindeki oranının %7,5, barındırdığı tür oranının ise %80 olduğu kritik istatistiki bir bilgidir.
  • İn-situ korumanın (yerinde koruma) evrimsel süreci devam ettirdiği, ex-situ korumanın (yapay koruma) ise gen bankalarıyla yapıldığı ve evrimleşmeyi durdurduğu ayrımına dikkat edin.
  • Türkiye'de ilk orman amenajman planının 1917 yılında Adapazarı Hendek'te yapıldığı tarih ve yer bilgisi olarak ezberlenmelidir.
  • Odun kömürünün Demir Çağı ve Tunç Çağı gibi maden devirlerinin yaşanmasını sağlayan temel enerji kaynağı olduğu unutulmamalıdır.