← Ünite 9
Ekonomik Coğrafyaya Giriş

Ünite 9: Bazı Gelişmiş Ülkelerin Ekonomik Coğrafyadaki Yeri

Fransa'da 1948 Mayer Planı ve Frank Devalüasyonu
1948 yılında yürürlüğe konan Mayer Planı ile Fransa'da Frank %80 oranında devalüe edilmiş ve enflasyonu frenlemek amacıyla piyasadan 5000 franklık banknotlar toplatılmıştır.
Almanya'da Deutsche Mark (DM) Reformu (1948)
1948 yılında Almanya'da ani bir parasal reform yapılarak Reich Marklar Deutsche Mark ile değiştirilmiş, belirli bir tavan sınırı içinde birebir değişim uygulanırken aşan likit varlıklarda sterilizasyon ve servet vergisi uygulanmıştır.
Almanya'da Bundesbank'ın Kuruluşu (1957)
1957 yılında kurulan Alman Merkez Bankası (BuBa), siyasi iktidardan bağımsızlaştırılmış ve Deutsche Mark'ın paritesini savunarak ülkedeki enflasyonu yapısal olarak en düşük düzeye indirmekle görevlendirilmiştir.
İngiltere'de Beveridge Raporları ve Sağlık Hizmetlerinin Millileştirilmesi
William Beveridge'in 1942 ve 1944 yıllarında sunduğu raporlar doğrultusunda İngiltere'de 1945'te sağlık hizmetleri devletleştirilmiş, doktorlar memur statüsüne geçirilmiş ve sağlık hizmetleri bedava verilmeye başlanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Yeni ColbertizmFransa'da XIV. Louis dönemi bakanı Colbert'in lüks endüstriyel üretim ve ihracatı artırma geleneğinin 1944 sonrası dönemde yeniden canlandırılmasıdır. Bu anlayış, devletin ekonomik yaşama aktif müdahalesini ve ulusal endüstriyi korumasını esas alır.
Yol Gösterici PlanlamaFransa'da İkinci Dünya Savaşı sonrasında uygulanan, devletin ekonomik yaşamda düzenleyici ve yönlendirici bir rol üstlendiği, demokratik ve kapitalist toplum yapısıyla uyumlu planlama yaklaşımıdır. Örneğin, 1947 ile 1961 yılları arasında Jean Monnet öncülüğünde bu kapsamda planlar yürürlüğe konmuştur.
Ordo-LiberalizmNeoliberal düşüncenin Almanya'ya özgü biçimi olup, Freiburg Okulu'ndan Walter Eucken tarafından geliştirilen bir modeldir. Serbest piyasa ekonomisi içinde tam rekabetin kendiliğinden var olmayacağını, devlet tarafından yasal önlemlerle organize edilmesi ve korunması gerektiğini savunur.
Sosyal Piyasa EkonomisiAlmanya'da savaş sonrasında uygulanan, serbest piyasa mekanizması ile sosyal devlet müdahalesini birleştiren ekonomik modeldir. Çalışma ve başarı rekabeti ile sosyal dengeleme olmak üzere iki temel tez üzerine kurulmuştur.
Bundesbank (BuBa)1957 yılında kurulan Alman Merkez Bankası'dır. Politik iktidardan bağımsızlaştırılarak Deutsche Mark'ın paritesini savunma ve enflasyonu en düşük düzeyde tutma görevi verilmiştir.
Butskellizmİngiltere'de 1950'li yıllarda iktidarı sürekli değiştiren İşçi Partisi ile Muhafazakâr Parti arasında ekonomi politikalarındaki sürekliliği ve konsensusu ifade eden kavramdır.
Stop and Go PolitikasıÖzellikle İngiltere ve ABD ekonomilerinde döviz piyasalarında spekülatif baskılar veya enflasyon oluştuğunda uygulanan daraltıcı (stop) politikalar ile kriz aşıldıktan sonra devreye sokulan genişletici (go) politikaların ard arda uygulanması durumudur.
Thatcherism1979 ilkbaharında İngiltere'de iktidara gelen Margaret Thatcher tarafından uygulanan; özelleştirmeyi, en yüksek vergi oranlarının düşürülmesini, sermaye hareketlerinin liberalleştirilmesini ve sıkı para politikasını içeren arz yanlı monetarist programdır.
ZaibatsuJaponya'da aileler (Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo vb.) etrafında örgütlenmiş, endüstri, bankacılık ve ticaret gibi her türlü faaliyeti bünyesinde topluyan devasa ekonomik kümelenmelerdir.
KeiretsuJaponya'da bir ana banka etrafında örgütlenen, birbirlerinin hisselerini satın alarak kısa vadeli finansal baskılardan uzak kalan müttefik şirketler grubudur.
Öğretici KorumacılıkF. List'in fikirlerine dayanan, Japonya'nın iç piyasasını yabancı rekabete karşı sıkı bir şekilde koruyarak yerli sanayinin gelişmesini ve daha sonra dünya fiyatlarının altında üretim yapabilir hale gelmesini sağlayan korumacılık stratejisidir.
Reaganomics1980'lerde ABD Başkanı Ronald Reagan döneminde uygulanan, vergilerin indirilmesini ve arz yönlü ekonomik büyümenin teşvik edilmesini amaçlayan ancak bütçe ve dış ticaret açıkları (ikiz açık) yaratan ekonomi politikasıdır.
İkiz AçıkBir ekonomide aynı anda hem bütçe açığının hem de ödemeler bilançosu (cari işlemler) açığının görülmesi durumudur. Örneğin 1980'lerde ABD'de harcamaların gelirlerden fazla olması bu duruma yol açmıştır.
New Economics1960'ların başında ABD'de Kennedy döneminde başlatılan, doğrudan vergilerin düşürülerek hanehalkı gelirinin artırılmasını ve uzun vadeli faizlerin düşürülerek yatırımların teşvik edilmesini savunan ekonomi politikasıdır.
Bretton Woods Sistemiİkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan ve ABD dolarının altın cinsinden dönüştürülebilirliği ile küresel para sisteminin anahtar para birimi olmasını sağlayan uluslararası para sistemidir.
Ahbap Çavuş KapitalizmiJaponya'da 90'lı yıllardaki durgunlukla birlikte eleştirilmeye başlanan; hükümet ile iş dünyasının çok yakın ilişkide olmasını ve devlet garantili bankalardan belirli şirketlere kolay kredi tahsis edilmesini ifade eden terimdir.
Mayer PlanıFransa'da 1948 yılında yürürlüğe konulan ve frankın yüzde 80 oranında devalüe edilmesini ve piyasadan 5000 franklık banknotların toplatılmasını içeren parasal istikrar planıdır.
Auroux YasalarıFransa'da 1981 seçimlerinden sonra sosyalist hükümet tarafından gerçekleştirilen yapısal reformlar ve konjonktürel genişletici politikalar bağlamında gündeme gelen yasal düzenlemelerdir.
Freiburg OkuluWalter Eucken öncülüğünde kurulan ve Ordo-Liberalizm düşüncesini geliştirerek Alman Sosyal Piyasa Ekonomisi modelinin teorik altyapısını oluşturan iktisat okuludur.
John Taylor KuralıABD'de 1993 yılında yazılan ve nominal faiz oranlarının enflasyon ve çıktı açığına göre belirlenmesini öngören, Alan Greenspan ve Fed tarafından başarıyla uygulanan para politikası kuralıdır.
Ekonomiyi Canlandırma ProgramıABD'de 2008 finansal krizinin ardından Obama yönetimi tarafından resesyona çare olmak amacıyla hayata geçirilen yaklaşık 800 milyar dolarlık genişletici mali paket programıdır.
Endüstriyel DemokrasiÇalışanların temsilcilerinin işletmelerdeki karar süreçlerine katılımını sağlayan, Almanya'da 1976'da 2000 ve üzeri işçi çalıştıran yerleri kapsayacak şekilde genişletilen uygulamadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Japonya'da 1946 Tarım Reformu

Japonya'da 1946 yılında istihdamı artırmak ve gıdada kendine yeterliliği sağlamak amacıyla tarım reformu yapılarak tarla büyüklükleri küçültülmüş ve doğum kontrollerine ağırlık verilmiştir.

Kore Savaşı ve Toyota'nın Kurtuluşu

İflas eşiğinde olan Toyota şirketi, Kore Savaşı sırasında ABD Savunma Bakanlığı'nın verdiği ilk kamyon siparişi sayesinde kurtulmuş, bu savaş Japon ihracatına ve genel ekonomisine büyük bir canlanma getirmiştir.

Japonya'nın Dünyanın Üçüncü Büyük Gücü Olması (1968)

Yüksek büyüme hızları sayesinde Japonya, 1968 yılında ABD ve Sovyetler Birliği'nden hemen sonra dünyanın üçüncü büyük ekonomik gücü konumuna yükselmiştir.

ABD'de 2008 Küresel Finans Krizi ve Büyük İflaslar

Kasım 2008'de Obama'nın başkan seçildiği dönemde Lehman Brothers, Washington Mutual ve BankUnited gibi finans devleri art arda iflas etmiş, işsizlik oranı 2009 ortalarında %10.3 ile 26 yılın en yüksek seviyesine çıkmıştır.

Obama Dönemi 800 Milyar Dolarlık Canlandırma Paketi

2008 finansal krizinin yarattığı resesyona çare bulmak amacıyla Obama yönetimi tarafından yaklaşık 800 milyar dolarlık 'Ekonomiyi Canlandırma Programı' hayata geçirilmiş ve Fed politika faizini sıfıra indirmiştir.

Almanya'da Endüstriyel Demokrasinin Genişletilmesi (1976)

Çalışanların şirket kararlarına katılımını öngören endüstriyel demokrasi uygulaması, Almanya'da 1976 yılında 2000 veya daha fazla işçi çalıştıran iş yerlerini kapsayacak biçimde genişletilmiştir.

İki Almanya'nın Birleşmesi (1 Temmuz 1990)

1 Temmuz 1990'da Doğu ve Batı Almanya'nın birleşmesi, doğu bölgesinde üretim çöküşüne ve emekli, işsiz finansmanı için devasa fon transferlerine yol açarak Alman ekonomisinde geçici sarsıntılara ve faiz artışlarına neden olmuştur.

Fransa'da Antoine Pinay'ın Altın Teminatlı Senetleri (1952)

Mart 1952'de sıkı para politikası uygulayan A. Pinay, ekonomideki likiditeyi azaltmak amacıyla ünlü altın teminatlı borç senetlerini ihraç etmiş ve Eylül 1952'de ücretleri dondurmuştur.

ABD'de Federal Borcun Azaltılması Süreci

Savaş döneminde kredilerle finanse edilen ve GSYH'nın %114'üne kadar yükselen ABD federal borcu, vergilerin borç ödemelerine tahsis edilmesiyle 1952'de %63'e, 1962'de ise %44'e düşürülebilmiştir.

Clinton Dönemi Yatırım ve Bütçe Planı

1990'larda Clinton yönetimi, kamu ve özel yatırımların artırılması, otoyol alt yapı projelerinin hızlandırılması, bilim ve teknoloji kullanımının teşvik edilmesi ve bütçe açıklarının kademeli olarak azaltılması politikasını uygulamıştır.

Obama Dönemi Tarihi İstihdam Artışı

Obama'nın 8 yıllık başkanlık dönemi boyunca 80 aydan fazla süren kesintisiz istihdam artışıyla yaklaşık 15.5 milyon kişiye iş imkanı yaratılmış, işsizlik oranı 2016 ortalarında %5 seviyesine gerilemiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Fransa'daki ekonomik müdahalelerin kökeninin XIV. Louis dönemindeki Colbert'e dayandığını ve 'Yeni Colbertizm' kavramının bu geleneği temsil ettiğini unutmayın.
  • Almanya'nın uyguladığı modelin adının 'Sosyal Piyasa Ekonomisi' olduğunu ve bunun Ordo-Liberalizm (Walter Eucken / Freiburg Okulu) temeline dayandığını kesinlikle karıştırmayın.
  • İngiltere'de İşçi Partisi ve Muhafazakarların ekonomi politikasındaki sürekliliğinin 'Butskellizm' olarak adlandırıldığını ve Margaret Thatcher'ın uyguladığı programın ultra liberal monetarist bir karakter taşıdığını not edin.
  • Japonya'nın ekonomik başarısında yüksek tasarruf oranları (GSYH'nın %30'undan fazlası), Kore Savaşı'nın etkisi ve devletin kılavuzluk işlevinin (MITI) kritik rol oynadığını hatırlayın.
  • ABD ekonomisinde 1980'lerde Reagan döneminde görülen bütçe ve dış ticaret açıklarının 'ikiz açık' olarak adlandırıldığını ve Clinton döneminde arz yanlı yatırımlarla bütçe açıklarının azaltıldığını daima göz önünde bulundurun.
  • Fransa'da Jean Monnet planlaması, Almanya'da Deutsche Mark reformu (1948) ve Bundesbank'ın bağımsızlığı sınavda soru olarak gelebilecek temel yapısal unsurlardır.