Ünite 3: 3. İktisadi Büyümenin Özellikleri ve İktisadi Büyümeyi Etkileyen Faktörler

Kaynak: ders kitabı, sayfa 50

1700 Öncesi Dünya Ekonomisi

1700'lü yıllara kadar dünya ekonomileri büyüme olgusuna büsbütün yabancıdır. Toplumlar uzun yüzyıllar boyunca durgun ekonomilerde yaşamış, modern anlamda sürekli bir üretim artışı kaydetmemiştir.

Kapitalizmin İlk Dönemi Büyüme Oranı (1700-1820)

Kapitalizmin ortaya çıkış dönemi olarak kabul edilen 1700-1820 yılları arasında dünya ekonomisinin yıllık ortalama büyüme oranı ancak %0,2 gibi oldukça düşük bir seviyede gerçekleşebilmiştir.

Modern Ekonomik Büyüme ve 1820 Sonrası

1820 yılından günümüze kadar dünya ekonomisinin ortalama büyüme hızı %1,6 civarındadır. Modern ekonomik büyümenin ortaya çıktığı 19. yüzyıldan sonra ekonomiler ivme kazanmaya başlamıştır.

Tarım Sektörünün İstihdamdaki Tarihsel Değişimi

19. yüzyılda tarım sektöründe çalışanların oranı toplam işgücünün %70'lerini bulmaktayken, ekonomik gelişmeyle birlikte günümüz sanayileşmiş ülkelerinde bu oran %5 civarına kadar düşmüştür.

Anahtar Kavramlar

İktisadi BüyümeToplumda fert başına üretimin ve safi millî hasılanın sabit fiyatlarla uzun dönemde sürekli ve reel olarak artması olayıdır. Örneğin, bir ülkenin gayri safi millî hasılasının yıldan yıla miktar olarak büyümesi bu kapsamdadır.

Mikro Verimlilik (Etkinlik) ArtışıYeni teknolojik icatlardan bağımsız olarak, mevcut (veri) teknolojilerin ve üretim girdilerinin daha etkin ve rasyonel kullanılmasıyla elde edilen üretim artışıdır. Örneğin, mevcut makinelerin daha iyi planlanarak daha az fire ile mal üretilmesi etkinlik artışıdır.

Teknolojik Verimlilik ArtışıEkonominin daha önce üretilmemiş yeni ürünler ve/veya yepyeni üretim yöntemleri içermesi sayesinde büyümesini ifade eder. Örneğin, akıllı telefonların icat edilip üretim sürecine sokulması teknolojik verimlilik artışıdır.

Ortalama Tasarruf Meyli (OTM)Herhangi bir gelir düzeyinde, toplumun tasarruf ettiği miktarın toplam gelire oranlanmasıyla elde edilen katsayıdır (OTM = S / Y). Örneğin, 100 birimlik gelirin 20 birimi tasarruf ediliyorsa OTM 0.2'dir.

Marjinal Tasarruf Meyli (MTM)Gelirde meydana gelen bir değişme sonucunda, tasarruf miktarındaki değişmenin gelirdeki değişmeye oranıdır (MTM = ΔS / ΔY). Örneğin, gelir 100 birim arttığında tasarruflar 30 birim artıyorsa MTM 0.3'tür.

Sermaye-Hasıla KatsayısıBir birim hâsıla (çıktı) elde etmek için kaç birim sermayeye ihtiyaç duyulduğunu gösteren (K/H) oranlı göstergedir. Örneğin, 4 birimlik üretim için 12 birim sermaye gerekiyorsa katsayı 3'tür.

Marjinal Sermaye-Hasıla KatsayısıHasılayı marjinal olarak bir birim artırmak için kaç birim ek sermayeye ihtiyaç duyulacağını gösteren (ΔK / ΔH) oranıdır. Yatırım planlamasında kapasite artırımını hesaplamak için kullanılır.

Sermaye Verimliliği KatsayısıSermaye-hasıla katsayısının matematiksel tersi olan ve birim sermaye başına elde edilen hâsileyi gösteren (H/K) oranını ifade eder. Sermayenin ne kadar verimli kullanıldığını ortaya koyar.

Üretim Olanakları EğrisiBir ekonomide mevcut üretim faktörleri ve teknoloji düzeyi veri iken üretilebilecek maksimum mal ve hizmet kombinasyonlarını gösteren eğridir. İktisadi büyüme bu eğrinin bütünüyle dışarıya kaymasıdır.

Beşeri Sermayeİşgücünün sahip olduğu bilgi, maharet, girişkenlik ve tecrübedeki niteliksel değişmelerin tümüdür. Örneğin, çalışanların aldığı mesleki eğitimler beşeri sermayeyi artırır.

Safi Millî Hasıla (SMH)Bir ekonomide bir yıl içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin fiyat etkilerinden arındırılmış toplam reel değeridir. Büyümenin ölçülmesinde temel makroekonomik değişkenlerden biridir.

Durağan DurumYalnızca mevcut teknolojinin (veri girdilerin) etkin kullanımından kaynaklanan büyümenin piyasaların doyuma ulaşmasıyla durduğu ve ekonominin ilerleme kaydetmediği aşamadır.

Strüktürlerin NiteliğiEkonomide arz elastikiyetinin genellikle sert ve katı olması ile üretim yöntemlerinin değiştirilememesi durumunu ifade eden yapısal özelliktir. Büyümeyi yavaşlatan unsurlar arasındadır.

Sermayenin Marjinal EtkinliğiYatırım projelerinden beklenen net getiri oranını ifade eden kavramdır. Sermayenin marjinal etkinliği azaldığında yatırım iştahı düşer ve büyüme hızı yavaşlar.

Büyümenin Fırsat MaliyetiKıt kaynaklar dünyasında büyüme amacıyla yatırım mallarına, eğitime ve sağlığa kaynak ayrıldığında, bugünkü tüketimden feragat edilmesini zorunlu kılan maliyet türüdür.

GirişimcilikEmek, sermaye ve doğal kaynak üretim faktörlerini en etkin şekilde bir araya getiren, risk alarak yenilikleri üretime uygulayan beşeri ve sosyal faktör bileşenidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yaşam Standartlarının Katlanma Süresi Örneği

Kişi başına çıktısı yılda %3 oranında artan bir ülkede genel yaşam standartları her 24 yılda bir ikiye katlanmaktadır. Bu durum uzun dönemli büyümenin gücünü somut biçimde gösterir.

Simon Kuznets ve Büyüme Tanımı

Nobelli iktisatçı Simon Kuznets ekonomik büyümeyi toplumda fert başına üretimin sürekli artışı olarak tanımlamıştır. Büyüme, ekonomik değişkenlerin hacim ve gövde itibariyle genişlemesidir.

Yıllık %8 Büyüme Oranı Gelir Farkı Örneği

Yıllık büyüme oranının %8 olduğu bir ekonomide, bir çocuğun gerçek geliri babasının aynı yaşına geldiğinde babasının gelirinin tam 10 katına ulaşabileceği hesaplanmaktadır.

Yoksullukla Mücadelede %4 Büyüme Oranı

Büyüme oranının %4 olduğu bir ülkede, büyümeden payını alan bir ailenin bugün 15.000 dolar olan kazancı 10 yıl gibi bir süre içinde 22.000 dolara yükselmektedir.

Türkiye ve Uluslararası Prestij Kıyaslama Örneği

Metinde verilen varsayımsal örnekte, Türkiye'nin büyüme oranı %5 iken rakip bir ülkenin %8 büyümesi durumunda, dış dünyadaki ülkeler Türkiye'nin nispi gücünün zamanla azaldığını düşünmektedir.

Gelişmekte Olan Ülkelerde İşgücü ve Tasarruf Çelişkisi

Gelişmekte olan ülkelerde doğum oranları yüksek olduğu için işgücü hızla artar; ancak düşük tasarruf oranları sermaye stoku artışını sınırladığı için bu ülkeler yüksek büyüme baskısıyla karşı karşıya kalır.

Savaşların Üretim Yapısına Etkisi

Savaş dönemlerinde ekonomilerin üretim niteliği kökten değişir; sivil halkın tüketim ihtiyaçlarının yerini ani bir şekilde askeri ve savaş ihtiyaçları alarak ekonomik dengeleri sarsar.

Sanayiden Hizmetler Sektörüne Geçiş Evresi

Ekonomik büyümenin ilk aşamalarında sanayi sektörü hızlı bir büyüme gösterirken, büyümenin ilerleyen ve olgunlaşan aşamalarında hizmetler sektörü ön plana geçerek ekonomiyi domine eder.

Sınavda Dikkat Et

Büyümenin nicel bir olay olduğunu, reel bir artışı ifade ettiğini ve kısa dönemde değil uzun döneme dayandığını sınav sorularında karıştırmayın.
Simon Kuznets'in büyüme tanımında 'fert başına üretimin sürekli artışı' vurgusuna dikkat edin; toplam üretim artışı tek başına yetmeyebilir.
Mikro verimlilik (etkinlik) artışı ile teknolojik verimlilik artışı arasındaki farkı iyi ayırt edin; ilki mevcut teknolojinin etkin kullanımı, ikincisi ise yeni ürün/yöntem içerir.
Sermaye-Hasıla Katsayısı (K/H) ile Sermaye Verimliliği Katsayısının (H/K) birbirinin matematiksel tersi olduğunu unutmayın.
Gelişmekte olan ülkelerde işgücü hızla artsa bile tasarruf oranlarının düşük olmasının sermaye birikimini sınırladığını ve bunun büyüme üzerindeki etkisini ezberleyin.
Büyümenin fırsat maliyetinin 'bugün az, yarın daha fazla tüketmek üzere yatırım yapma zorunluluğundan' kaynaklandığını göz ardı etmeyin.
Reel GSMH artışının tek başına gelir dağılımı adaleti veya çevre kalitesi hakkında bilgi vermediğini, bu yüzden yanıltıcı olabileceğini unutmayın.