Ünite 2: Metafizik

Rodoslu Andronikus'un Tasnifi

MÖ I. yüzyılda yaşayan Rodoslu Andronikus, Aristoteles'in eserlerini düzenlerken 'Fizik' kitabının arkasında kalan metinleri tanımlamak için 'ta meta ta physika' ifadesini kullanmış ve günümüzdeki 'metafizik' teriminin doğmasına öncülük etmiştir.

Aristoteles'in 'İlk Felsefe' Kavramsallaştırması

Aristoteles, bugün metafizik olarak bildiğimiz ve evrenin en yüksek ilkelerini inceleyen disiplini kendi eserlerinde 'Proto Philosophia' yani 'ilk felsefe' olarak adlandırmıştır.

Hume'un Bilgi Sınırları Tasnifi

Filozof David Hume, insan bilgisinin meşru sınırlarını çizerken bilgiyi iki ana kategoriye ayırmıştır: Matematiksel ide bağıntıları ile duyu deneyimine dayanan empirik olgu sorunları.

Kant'ın Felsefeyi 'Yazboz Tahtası' Olarak Nitelemesi

Immanuel Kant, farklı metafizik sistemlerinin birbirinin zıddını aynı dakiklikle kanıtlayabilmesi ve bir sistemde doğru kabul edilenin diğerinde reddedilmesi durumunun felsefeyi bir yazboz tahtasına çevirdiğini ifade etmiştir.

Anahtar Kavramlar

MetafizikVarlığın ne olduğunu, özünü ve evrenin en genel ilkelerini fizik ötesi bir perspektifle inceleyen felsefenin merkezî dalıdır. Örneğin, Aristoteles'e göre fiziksel alanın ötesine geçerek ilk ilkeleri ve nedenleri sorgulayan 'ilk felsefe'dir.

Proto Philosophia (İlk Felsefe)Aristoteles'in evrenin en yüksek, ilk ve en genel ilkelerini araştıran metafizik disipline verdiği orijinal isimdir. Diğer tüm özel bilimler bu ilk felsefenin altında konumlanır.

EpistemeAntik Yunan'da doksa'ya (sanı) karşıt olarak ispatlanabilir, organize edilmiş hakiki ve bilimsel teorik bilgi türüdür. Bilim, pratik amaç gütmeden yalnızca bilmek için bu bilgiye yönelir.

Nousİnsan zihnindeki tin, zeka, akıl, manevi kudret ve deruni kavrayış gücünü ifade eden kavramdır. Fizik dünyadaki olaylarla temellendirilemeyen ilk ilkelerin bilgisine episteme ile değil nous yardımıyla erişilir.

Poiesis (Poetik Bilimler)Grekçede üretim, imal ve biçimlendirme anlamına gelen, sonunda ulaşılan gayenin kendisinden farklı bir eser veya ürün olduğu faaliyet alanıdır. Örnek olarak poetika ve retorik gösterilebilir.

Praksis (Pratik Bilimler)Eylemin gayesinin eylemin dışında olmayıp kendi içinde bulunduğu pratik yapıp etme ve uygulama alanıdır. Etik, politika ve ekonomi bu grupta yer alır.

Theoria (Teorik Bilimler)Temaşa, gözleyiş ve seyretme anlamlarına gelen, hem amacını hem de nesnesini kendi içinde taşıyan en yüksek bilgi ve bilim alanıdır. Matematik, fizik ve metafizik bu sınıfa girer.

İde BağıntılarıHume'un bilgi anlayışında olgular hakkında hiçbir şey söylemeyen, çelişmezlik ilkesine dayanan ve karşıtlarının düşünülmesi çelişmeye yol açan kesin önermelerdir. Matematik ve mantık bu alana girer.

Olgu SorunlarıDuyu deneyimlerine dayanan, gerçekliğe ilişkin ve olumsal doğruluk taşıyan ifadelerdir. Ampirik bilimlerin inceleme alanını oluşturur ve doğrulanmaları olgularla karşılaştırılarak sağlanır.

TotolojiKavramda zaten ayırt edilmiş bulunan bir şeyin önermede tekrar edilmesi anlamına gelen, bilgi verici nitelikte olmayan ifadelerdir. İde bağıntıları ve analitik önermeler bu niteliktedir.

Rodoslu AndronikusMÖ I. yüzyılda Aristoteles'in eserlerini tasnif ederken Fizik adlı eserin sonrasına gelen yazılara işaret etmek için 'ta meta ta physika' terimini ilk kez kullanan derleyicidir.

Eleştirel AnlayışKant tarafından geliştirilen, metafizik sistemlere kendi içlerinden değil metafizik dışı bir yapıdan, yani insanın meşru bilme sınırlarını belirleyerek yaklaşan felsefi yöntemdir.

Diğer Önemli Bilgiler

David Ross'un Aristoteles İncelemesi

Metinde Aristoteles'in bilgi sınıflaması ve bilgelik tanımı açıklanırken David Ross'un 'Aristoteles' adlı eserinden (Çev. Ahmet Arslan) referanslar alınarak bilgi basamakları detaylandırılmıştır.

Teoman Duralı'nın Bilim Görüşü

Teoman Duralı'nın 'Aristoteles’te Bilim ve Canlılar Sorunu' adlı eserine dayanılarak, ilk ilkelerin temellendirilemediği için fizik dünyadaki olayların ötesinde yer aldığı ve sezgi gücüyle kavrandığı vurgulanmıştır.

Francis E. Peters'ın Terimler Sözlüğü

Antik Yunan felsefesindeki episteme, nous, poiesis, praksis ve theoria gibi temel kavramların etimolojik ve felsefi kökenleri Francis E. Peters'ın 'Antik Yunan Felsefesi Terimleri Sözlüğü'ne dayanarak tanımlanmıştır.

Julian Marias'ın Felsefe Tarihi Açılımı

Grekçedeki poiesis ve praksis kelimelerinin imalat, üretim ve eylem biçimindeki karakteristik özellikleri Julian Marias'ın 'History of Philosophy' adlı eseri referans alınarak açıklanmıştır.

W. T. Stace'in Antik Felsefe Tarihi

W. T. Stace'in 'A Critical History of Greek Philosophy' eserine atıfla, evrene ilişkin bilgi verme gayretindeki tüm diğer bilimlerin en yüksek prensipleri araştıran ilk felsefenin altında yer aldığı belirtilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Metafizik terimini ilk kez kullanan kişinin Rodoslu Andronikus (MÖ I. yy.) olduğunu, Aristoteles'in ise bu alanı 'Proto Philosophia' (İlk Felsefe) olarak adlandırdığını kesinlikle karıştırma.
Aristoteles'in bilgi kademelerini (duyu -> deney -> sanat -> bilim/episteme) ve ilk ilkelere erişilen sezi gücünün adının 'nous' olduğunu unutma.
Aristoteles'in bilimleri poetik, pratik ve teorik olarak üçe ayırdığını; metafiziğin teorik bilimler içinde yer aldığını bil.
Hume'un bilgi alanlarını 'ide bağıntıları' (matematik/mantık) ve 'olgu sorunları' (ampirik bilimler) olarak ikiye ayırdığını, metafiziği bu sınırların dışında bıraktığını hatırla.
Doğa bilimlerinin 'nasıl' sorusuyla görünür tasvire ve olgusal denetime odaklandığını, metafiziğin ise varlığın özüne yönelik köktenci 'nedir' sorusunu sorduğunu unutma.
Kant'ın metafizik çeşitliliğini eleştirirken felsefeyi hangi benzetmeyle eleştirdiğini (yazboz tahtası) ve eleştirel anlayışın meşru bilme sınırlarını aradığını göz ardı etme.
Metafizik önermelerin doğa bilimleri gibi doğrudan olgusal denetime (doğrulanma/yanlışlanma) tabi tutulamamasının felsefe tarihinde en büyük tartışma konusu olduğunu akılda tut.