İnfografik
← Ünite 10
Mantık Felsefesi

Ünite 10: Frege’den Sonra Formel Gelişmeler

Notation de logique mathematique (1894)
Peano tarafından 1894 yılında yayınlanan bu eser, Frege'nin hantal iki boyutlu gösterimine karşı günümüze kadar gelen en geniş kabul gören doğrusal mantıksal notasyon sisteminin temelini atmıştır. Bu sistem daha sonra Whitehead ve Russell tarafından Principia Mathematica'da geliştirilmiştir.
Principia Mathematica (1910)
Whitehead ve Russell tarafından 1910 yılında kaleme alınan bu eser, Peano'nun mantıksal notasyon sistemini geliştirerek genişletmiş ve mantık tarihinde çığır açan eserlerden biri olmuştur. Eser, maddi gerektirme (⊃) kavramının yaygınlaşmasına ve buna karşı Lewis'in sıkı gerektirme eleştirilerine zemin hazırlamıştır.
C. I. Lewis ve Survey of Symbolic Logic
C. I. Lewis'in ilk kez kitap şeklinde yayınlanan Survey of Symbolic Logic adlı eseri, modern modal mantık çalışmalarının başlangıcı kabul edilir. Lewis bu eserde, maddi gerektirmenin paradokslarına karşı 'sıkı gerektirme' kuramını savunmuştur.
M. Schönfinkel ve Değişkenlerin Eliminasyonu (1924)
M. Schönfinkel 1924 yılında yaptığı çalışmayla, mantık formüllerinde kullanılan değişkenlerin tamamen ortadan kaldırılabileceğini göstermiştir. I, C, T, Z, S adı verilen özel fonksiyonlar (birleştiriciler) aracılığıyla değişkenleri elimine eden bu yaklaşım, birleştiriciler mantığının doğmasına yol açmıştır.

Anahtar Kavramlar

SembolleştirmeGünlük dilin karmaşıklığından kaçınmak ve mantıksal ilişkileri kesin bir şekilde ifade etmek amacıyla özel imlerin ve alfabenin kullanılması sürecidir. Metinde Frege'nin hantal alfazesinden Peano, Russell ve Hilbert'in doğrusal sembol sistemlerine kadar evrilen bir yapı olarak ele alınır.
Modal MantıkZorunluluk, olanaklılık, imkansızlık ve olumsallık gibi kip kavramlarını ve önermelerin kiplerini inceleyen mantık dalıdır. Modern dönemde C. I. Lewis'in sıkı gerektirme çalışmalarıyla ivme kazanmıştır.
FregeModern matematiksel mantığın kurucularından biri olan, iki boyutlu karmaşık bir sembolizm geliştiren ancak modal farklılıkları saf mantığın dışlayan Alman mantıkçıdır. Sembollerin kullanımı ve anılması arasındaki ayrım üzerinde önemle durmuştur.
Peano-Russell SistemiPeano'nun 1894 tarihli notasyonuna dayanan ve Whitehead ile Russell'ın Principia Mathematica eserinde geliştirerek en geniş kabul gören doğrusal mantıksal sembolleştirme sistemidir.
Lukasiewicz NotasyonuMantıksal bağlaçları ve işlemcileri harflerle (N, K, A, C, E gibi) ifade eden, parantez kullanımını azaltmayı hedefleyen alternatif bir sembolleştirme sistemidir.
Birleştiriciler Mantığı (Combinatory Logic)M. Schönfinkel tarafından ortaya atılan, mantık formüllerindeki tüm değişkenleri (önerme, fonksiyon, bireysel değişkenler) ortadan kaldırarak özel fonksiyonlar ve birleştiriciler (I, C, T, Z, S) aracılığıyla mantığı ifade etme yöntemidir.
Sıkı Gerektirme (Strict Implication)C. I. Lewis tarafından, maddi gerektirmenin yol açtığı paradoksları çözmek için geliştirilen ve P ⥽ Q ile gösterilen, ilkinin doğru olmasının ikincisinin yanlış olmasını imkansız kıldığı durumları ifade eden gerektirme türüdür.
Maddi Gerektirme (Material Implication)Principia Mathematica'da P ⊃ Q ile gösterilen, nal şeklindeki imle ifade edilen ve bileşenler arasında gerçek bir anlam ilişkisi arnavuk, sadece doğruluk değerlerine dayanan doğruluk-fonksiyonu türündeki gerektirmedir.
Zayıf İndirgeme İlkesiO. Becker tarafından önerilen, C10 aksiyomuyla ifade edilen ve daha yüksek dereceden modalitelerin karmaşıklığını azaltmaya yarayan (örneğin □ p ⊃ □ □ p veya ◊ ◊ p ⊃ ◊ p şeklinde) ilkedir.
Güçlü İndirgeme İlkesiC11 aksiyomuyla ifade edilen, tüm modal önermelerin zorunlu olarak doğru ya da zorunlu olarak yanlış olmasını şart koşan (örneğin ◊ p ⊃ □ ◊ p) indirgeme ilkesidir.
S5 SistemiC. I. Lewis'in temel aksiyomlar ve güçlü indirgeme ilkesi (C11) ile oluşturduğu, Boole-Schröder cebrine denk düşen, modal mantığın en düzenli ve ekonomik sistemi olarak kabul edilen yapıdır.
Varlıksal Aksiyom (B9)Lewis'in sıkı gerektirme sisteminde maddi gerektirmenin istenmeyen yorumlarını dışarıda bırakmak için önerdiği, en az iki önermenin birbirinin doğruluğu veya yanlışlığı hakkında hiçbir şey ima etmeyen durumların var olduğunu belirten (∃p, q) [∼(p ⥽ q). ∼(p ⥽ ∼q)] formülüdür.
Gödel'in Modal AksiyomlarıKurt Gödel'in, Principia Mathematica temel mantığına □ imini ekleyerek Lewis'in modal sistemlerini türetmek amacıyla önerdiği □ p ⊃ p, □ p ⊃ [□ (p ⊃ q) ⊃ □ q], □ p ⊃ □ □ p şeklindeki üç yeni aksiyom formülüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Symbolic Logic Kitabı (1932)

C. I. Lewis ile C. H. Langford tarafından 1932 yılında yayınlanan Symbolic Logic adlı kitap, sıkı gerektirme mantığının ve aksiyom sistemlerinin (S1'den S5'e kadar) detaylı bir şekilde sunulduğu temel başvuru kaynağıdır.

P. Henle ve Boole-Schröder Cebrine Eşdeğerlik

P. Henle, C. I. Lewis'in S5 sisteminin (özellikle ◊ iminin kurallarıyla birlikte) iki değerli cebrinden ziyade Boole-Schröder cebrine tam olarak eşdeğer olduğunu matematiksel olarak ispat etmiştir.

O. Becker ve İndirgeme İlkeleri

O. Becker, Lewis'in temel aksiyomlarının bıraktığı yüksek dereceden modalitelerin karmaşıklığını gidermek için zayıf (C10) ve güçlü (C11) indirgeme ilkelerini teklif etmiştir. Bu ilkeler modal önermelerin sadeleştirilmesinde kritik rol oynamıştır.

Kurt Gödel'in Modal Aksiyomatizasyonu

Kurt Gödel, Principia Mathematica'nın temellerine □ imini içeren üç yeni aksiyom ve yeni bir çıkarım kuralı ekleyerek Lewis'in modal sistemlerini türetmiş ve modal mantığın dedüktif statüsüne yeni bir şık sadelik kazandırmıştır.

Begriffsschrift ve Frege'nin Modalite Reddi

Frege, ünlü eseri Begriffsschrift'te zorunluluk ve olanaklılık gibi modal farklılıkları insan bilgisine örtük gönderimler içerdiği ve epistemolojiye ait olduğu gerekçesiyle saf mantığın dışında bırakıp reddetmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Frege'nin sembolizminin iki boyutlu gösterimler içerdiği ve hantal olduğu bilgisi sınavda soru olarak gelebilir, dikkat edin.
  • Peano ve Russell'ın (Principia Mathematica) notasyon sistemlerinin tarihi ve önemi sıkça sorulan detaylardandır.
  • M. Schönfinkel'in değişkenleri ortadan kaldırma iddiası ve birleştiriciler mantığı (I, C, T, Z, S) teorik olarak bilinmelidir.
  • Frege'nin modaliteyi (zorunluluk/olanaklılık) epistemolojik bulduğu için reddettiği gerçeği karıştırılmamalıdır.
  • C. I. Lewis'in maddi gerektirme paradokslarına karşı geliştirdiği kavramın adı 'sıkı gerektirme'dir (P ⥽ Q).
  • O. Becker'in C10 (zayıf) ve C11 (güçlü) indirgeme ilkelerinin ne anlama geldiği ve modaliteleri sadeleştirdiği unutulmamalıdır.
  • P. Henle'nin ispatına göre S5 sisteminin Boole-Schröder cebrine eşdeğer olduğu bilgisi kritiktir.