İnfografik
← Ünite 11
Psikolojiye Giriş 2

Ünite 11: Psikolojide Ölçme, Değerlendirme ve Testler

Doğal Gözlem Uygulama Örneği
Çocukların oyun davranışlarını incelemek isteyen bir araştırmacı, anaokulu veya çocuk parkı gibi doğal ortamlara giderek müdahale etmeden gözlem yapar. Bu süreçte salıncak ve kaydırak gibi gereçlerle yapılan oyunların daha kısa, kova ve kürek gibi gereçlerle yapılanların ise daha uzun sürdüğünü fark ederek sonraki gözlemlerini sistematikleştirir.
Anket Kullanımına Uygun Örnek Alan
İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin kampüs içindeki kantin ve kafeteryaları kullanma sıklıklarını, ne amaçla tercih ettiklerini ve en çok hangi ürünleri satın aldıklarını belirlemek amacıyla yazılı soru listeleri yani anketler kullanılır. Anketler, büyük grupların genel eğilim ve davranışlarını saptamak için en uygun araçlardır.
Örnek Psikolojik Araştırma Ölçekleri
Bireylerin belirli psikolojik eğilimlerini ölçmek için geliştirilmiş bireysel değerlendirme amacı taşımayan ölçekler arasında Kontrol Odağı Ölçeği, Düşünme İhtiyacı Ölçeği ve Arkadaş-Aile Sosyal Destek Algı Ölçeği yer alır. Bu ölçekler katılımcıların kendi beyanlarına dayanır.
TOFFEL Sınav Sistematiği Gelişimi
Eğitim ve psikolojide sınav sistematiği, tüm bilgi ve becerileri etkili bir şekilde değerlendirebilmek için sürekli olarak geliştirilmektedir. Örneğin, dil becerilerini daha kapsamlı ölçebilmek amacıyla yakın bir zamanda TOEFL sınavına yeni bir konuşma bölümü de eklenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Gözlemİnsanların görünür davranışlarının doğal veya kontrollü ortamlarda izlenerek kaydedilmesi ve miktar, şiddet, sıklık gibi ölçütlere göre puanlanması sürecidir. Örneğin, bir anaokulu bahçesindeki çocukların oyuncak tercih sürelerinin sistematik olarak kayıt altına alınması gözlemdir.
Sistematik GözlemÖnceden seçilip belirlenmiş belirli bir davranış, işlev veya durumun rastgele değil, belirli bir plana, sisteme ve önceden tanımlanmış kurallara göre izlenmesidir. Örneğin, laboratuvarda tahrik edici resimler gösterilen katılımcıların yüz ifadelerinin bilgisayar yazılımıyla analiz edilmesi bu kapsamdadır.
GörüşmeAraştırılan probleme bağlı olarak hazırlanan sorular çerçevesinde, sözel olarak ve yüz yüze yürütülen derinlemesine bilgi toplama yoludur. Yapılanmış, yarı yapılanmış veya yapılanmamış türleri bulunabilir; derinlemesine nitel veriler sağlamada etkilidir.
Anket (Soru Listesi)Bir araştırmanın amacına uygun olarak düzenlenmiş, bireylerin kendileri veya bir konudaki görüşleri hakkında yazılı cevap verdiği soru listeleridir. Genellikle büyük grupların genel eğilimlerini tespit etmekte kullanılır ve psikolojik araştırmalarda nadiren tercih edilir.
ÖlçekBireylerin belirli bir psikolojik özelliğe (depresyon eğilimi, kontrol odağı vb.) sahip olup olmadığını veya hangi düzeyde sahip olduğunu kendi beyanlarına dayalı olarak belirlemeye yarayan araçlardır. Elde edilen puan kişiyi başkalarıyla karşılaştırma imkânı sunar.
Psikolojik TestBireylerin beyanına değil, belirli bir niteliği ortaya çıkarmak üzere hazırlanmış görevlerdeki açık performansına dayanan, uygulama ve puanlama koşulları standartlaştırılmış nesnel ölçüm aracıdır. Zekâ veya bilişsel işlev testleri buna örnektir.
Projektif TestBireylerin belirsiz veya yarı belirli uyaranlar (anlamı net olmayan resimler veya yarım öyküler) karşısında iç dünyalarındaki baskın temaları, duyguları ve bilinçdışı düşüncelerini yansıtacağı mantığına dayanan öznel test türüdür.
ÖlçmeKişi, nesne ve olayların sahip oldukları vasıflara, belirli kurallar içerisinde sayı tayin etme işlemidir. Bilimsel çalışmalarda değişkenlerin incelenebilir ve sınanabilir hâle getirilmesi için niceliğe dönüştürülmesini sağlar.
Eşit Aralıklı (İnterval) ÖlçekÖlçülecek nesne veya olayların birimlerinin sıralandığı ve aralarındaki mesafenin eşit olarak bölündüğü ölçme düzeyidir. Sıfır noktası karara bağlı olup mutlak yokluk belirtmez; örneğin sıcaklık, saat ve zekâ testleri bu düzeydedir.
Oranlı (Ratio) ÖlçekDeğerlendirilen özelliğin mutlak bir sıfır noktasına (tam yokluk hâline) sahip olduğu ve iki katı, beş katı gibi mukayeselere olanak tanıyan en gelişmiş ölçme düzeyidir. Uzunluk, ağırlık, süre ve yaş oranlı ölçümlere örnektir.
StandardizasyonBir ölçme aracının veya testin materyalinin, uygulama koşullarının, yönergelerinin ve puanlama işlemlerinin her uygulama için nesnel ve değişmez olmasıdır. Uygulamacılar veya test alanlar değişse bile test işlemleri aynılığını korur.
GeçerlikBir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği başka özellikleri karıştırmadan ne kadar isabetle ölçtüğünün göstergesidir. Yapı geçerliliği ve ölçüt bağıntılı geçerlilik (eş zamanlı, yordama) gibi alt türleri bulunur.
GüvenilirlikÖlçümlerin hassasiyeti ve tutarlılığı ile ilgili bir kavram olup, aynı şartlarda ve aynı yollarla yapılan ölçümlerin farklı zamanlarda aynı veya çok yakın sonuçlar vermesini ifade eder. Test-tekrar test ve iç tutarlık (Cronbach Alfa) ile test edilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Apartman Numaraları ve Sıralı Ölçüm

S. Bulduk'un verdiği örneğe göre, apartman numaraları sıralayıcı (ordinal) ölçüm düzeyine örnektir; bize apartmanların hangi sırada olduğunu gösterir. Ancak 5 numara ile 7 numara arasındaki fiziksel mesafe ile 7 ile 9 arasındaki mesafe eşit olmak zorunda değildir, çünkü araya sokak veya park girebilir.

Bozuk Parça Ayıklama Seçme Prosedürü

Bir ambalaj firması 500 aday arasından kutulardan hatalı olanları hızlıca ayırabilecek 10 eleman seçmek istediğinde, psikoloji bölümünden dikkat işlevini ölçen nitelikli bir test veya görev geliştirmesi istenmiştir. Anket veya basit ölçekler yerine kelime metninde 'a' harfi bulma veya ekranda üçgen görünce butona basma gibi performans testleri tercih edilmiştir.

Örnek Yüzdelik Sıra Puanı Hesabı

Bir testten 43 ham puan alan bir bireyin norm grubundaki yerini belirlemek için yüzdelik normlar kullanılır. Eğer norm grubunun yüzde 59'u 43 ve altında puan almışsa, bireyin yüzdelik sıra puanı 59'dur; yani birey grubun %59'undan yüksek, %41'inden düşük bir dilimdedir.

Geçerli Olup Güvenilir Olamama Durumu (Düğme İlikleme Örneği)

Hafıza özelliğini ölçmek amacıyla düğme ilikleme becerisini değerlendiren bir test geliştirildiğinde, bu araç düğme ilikleme hızını tutarlı ve güvenilir bir şekilde ölçebilir. Ancak hafıza ile düğme ilikleme arasında yapısal bir bağ bulunmadığı için bu araç geçerli bir ölçüm yapmaz.

Yararı ve Sınırlarıyla Projektif Testler

Projektif testler, bireylerin belirsiz resimler veya yarım bırakılmış öyküler gibi yarı belirli uyaranlarla karşılaştıklarında iç dünyalarındaki baskın temaları ve bilinçdışı düşüncelerini yansıtacağı mantığına dayanır ve öznel yaklaşımla değerlendirilir.

Ölçüm Düzeylerinin Hiyerarşik İlerlemesi

Ölçüm düzeyleri sınıflandırma (nominal) düzeyinden oranlı (ratio) düzeye doğru ilerledikçe elde edilen bilgi daha ayrıntılı ve temiz hâle gelir. Üst düzey ölçümlerde sayıların tüm özelliklerinden yararlanıldığı için daha karmaşık istatistik teknikler kullanılabilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Doğal gözlem ile sistematik gözlem arasındaki farkı iyi kavrayın; doğal gözlem müdahalesiz doğal ortamı incelerken, sistematik gözlem belirli plan ve işaretleme listelerine dayanır.
  • Ölçekler ile psikolojik testlerin temel ayrımına dikkat edin: Ölçekler bireyin kendi beyanına, testler ise görevlerdeki performansına dayanır.
  • Ölçek düzeylerini (Sınıflandırıcı, Sıralayıcı, Eşit Aralıklı, Oranlı) sırasıyla ve özellikleriyle (özellikle sıfır noktası ve mesafe eşitliği açısından) ezberleyin, sınavlarda bu hiyerarşiden çok soru gelmektedir.
  • Standardizasyonun tanımını kaçırmayın; uygulayıcılar değişse bile test işlemlerinin değişmezliğini koruması standardizasyondur.
  • Geçerlik ile güvenirlik kavramlarını birbirine karıştırmayın; geçerlik ölçülmek istenen şeyi isabetle ölçme, güvenirlik ise ölçümlerin tutarlı ve hassas olması demektir.
  • Yurt dışı kökenli testlerin doğrudan kullanılamayacağını, ülkemiz için uyarlanmış ve standardize edilmiş psikometrik özelliklerinin incelenmesi gerektiğini unutmayın.
  • Normların mutlak ve kalıcı olmadığını, zamanla değişebileceğini ve özellikle bireysel klinik kararlar için güncel normların şart olduğunu hatırlayın.