Ünite 10: Sağlık Psikolojisi ve Stres

Okinawa Adası ve Uzun Yaşam Sırrı

Doğu Çin Denizi’ndeki Okinawa adası, 100 yaş üzerindeki insan oranının (%34,7 ile dünya rekoru) en yüksek olduğu yerdir. Araştırmalar, bu bölgedeki uzun yaşamın sırrının sadece beslenme değil, güçlü sosyal destek, düşük stres düzeyi ve düzenli meditasyon olduğunu göstermiştir.

Tarihsel Ölüm Nedir Dönüşümü

Yirminci yüzyılın başlarında insan ölümlerinin başlıca nedeni bulaşıcı hastalıklarken (verem, çocuk felci vb.), günümüzde sağlık alanındaki ilerlemeler sayesinde bu durum değişmiştir. Günümüzde hastalığa bağlı ölümlerin en önemli nedenleri damar hastalıkları ve kanser gibi yaşam biçimiyle ilişkili rahatsızlıklardır.

W. Cannon ve Savaş ya da Kaç Teorisi

Fizyolojist W. Cannon, 1920'li yıllarda hayvanların ve insanların tehlike anında gösterdiği fizyolojik tepkileri incelemiştir. Bu araştırmalar sonucunda canlıların kendilerini korumak için 'Savaş ya da Kaç' adı verilen evrimsel ve otomatik savunma mekanizmasını geliştirdikleri kanıtlanmıştır.

Hans Selye ve Endokrinoloji Çalışmaları

1907-1982 yılları arasında yaşayan endokrinolog Hans Selye, sürekli ve ağır stres durumlarının vücuda olan etkilerini inceleyen ilk öncüdür. Selye, farklı stres türlerinin aynı bedensel tepkiyi tetiklediğini keşfetmiş ve Genel Adaptasyon Sendromu (GAS) teorisini kurmuştur.

Anahtar Kavramlar

Sağlık psikolojisiİnsanların nasıl sağlıklı kaldıklarını, hasta olma nedenlerini ve hasta olduklarında verdikleri tepkileri inceleyen psikoloji alt dalıdır. Örneğin, bireylerin sigarayı bırakması veya stres yönetimiyle kalp hastalıkları riskini azaltması bu alanın konusudur.

Biyopsikososyal sağlık modeliFiziksel sağlığı zihnin işleyişi ve sosyal çevre ile bütünleştiren, insanın biyolojik, psikolojik ve sosyal bir bütün olduğunu savunan sağlık modelidir. Örneğin, bir hastanın iyileşme sürecinde sadece ilaç tedavisinin değil, sosyal desteğinin ve psikolojik durumunun da ele alınmasını gerektirir.

Stres yükleyiciCanlı varlığın iç dengesini bozan, baş etme yeteneğini zorlayan veya aşan ve uyumsal tepki verilmesini talep eden uyarıcı olay veya olaylar kombinasyonudur. Örneğin, yaklaşan zorlu bir final sınavı veya yaşanan bir trafik kazası birer stres yükleyicidir.

Akut stresAni bir uyaran veya olay tarafından başlatılan, belirli bir başlangıcı ve sonu olan geçici stres durumudur. Örneğin, aniden üzerinize koşan bir köpekle karşılaştığınızda yaşadığınız ani kalp çarpıntısı ve kaçma tepkisi akut strestir.

Kronik stresİç ve dış kaynakların yetersiz bulunduğu, baş edilmesi güç talepler karşısında zaman içinde devam eden nispeten kalıcı stres durumudur. Örneğin, yıllarca süren tatminsiz bir iş ortamı veya kronik geçim sıkıntısı kronik stres yaratır.

Savaş ya da kaç tepkisiW.Cannon tarafından tanımlanan, canlıların bir tehlike veya tehditle karşılaştıklarında kendilerini korumak için sinir sistemleri ve bezler aracılığıyla verdikleri fizyolojik tepki bütünüdür. Örneğin, tehlikeli bir cisim üzerinize gelirken hızla kenara çekilmenizi sağlayan bedensel alarm durumudur.

Genel Adaptasyon Sendromu (GAS)H.Selye tarafından ortaya konulan, stres yükleyicilere karşı vücudun verdiği alarm, direniş ve tükenme aşamalarından oluşan genel bedensel uyum tepkisidir. Örneğin, uzun süreli ağır sınav temposu altında kalan bir öğrencinin önce direnip ardından tükenmişlik yaşaması bu süreçtir.

Bireysel algıBir durumun ya da olayın kişi için tehdit oluşturup oluşturmadığını belirleyen kilit zihinsel değerlendirme sürecidir. Örneğin, aynı açık alanda konuşma yapacak iki kişiden birinin bunu büyük bir fırsat, diğerinin ise felaket olarak algılamasıdır.

Problem odaklı başa çıkmaStres yaratan problemin kendisini ortadan kaldırmak veya değiştirmek amacıyla yeni bilgiler edinip somut adımlar atma stratejisidir. Örneğin, dersten kalma riski taşıyan bir öğrencinin ek kaynaklar alıp hocasıyla görüşerek çalışmaya başlamasıdır.

Duygu odaklı başa çıkmaStresli durumun kendisini değiştirmek yerine, durumun yarattığı olumsuz duyguları ve sıkıntıları yönetmeye veya azaltmaya çalışmaktır. Örneğin, başarısızlık stresi yaşayan birinin arkadaşından duygusal destek istemesi ya da rahatlatıcı aktiviteler yapmasıdır.

Birincil değerlendirmeLazarus'un başa çıkma modelinde bireyin karşılaştığı durumun kendisi için stres yaratacak nitelikte olup olmadığını ve tehdit içerip içermediğini değerlendirdiği ilk aşamadır. Örneğin, sokakta yürürken duyulan yüksek bir sesin tehlikeli olup olmadığını zihnen tartmaktır.

Diğer Önemli Bilgiler

Stres Hormonlarının Bağışıklığa Etkisi

Akut stres anında salgılanan ACTH ve benzeri hormonlar hayati önem taşırken, kronik stres durumunda bu hormonların sürekli yüksek kalması bağışıklık sistemini tehdit eder. Bu durum, kanser hücrelerinin ve enfeksiyonların yok edilme yeteneğini ciddi oranda azaltmaktadır.

Rasyonel Olmayan Bilişsel İnançlar

İnsanların yaşam stresine ek olarak taşıdığı 'Yaptığım her şeyde mükemmel olmalıyım' veya 'Hemen herkes beni takdir etmeli' gibi irrasyonel inançlar gerçek durumdan bağımsız olarak stres yükünü artırmaktadır. Bu durum bireylerin kendi kendilerine kronik stres yaratmasına sebep olur.

Olumlu Yaşam Olaylarının Stres Etkisi

Stres yalnızca olumsuz durumlarda değil, organizmanın iç dengesini bozan ve uyum gerektiren her türlü değişimde ortaya çıkar. Evlenmek, çocuk sahibi olmak, ev taşımak veya üniversite kazanmak gibi toplum gözünde tamamen olumlu görülen olaylar da güçlü birer stres kaynağıdır.

Lazarus'un İki Düzeyli Değerlendirme Modeli

Psikolog Lazarus, stresle başa çıkmada bireyin iki aşamalı zihinsel değerlendirme yaptığını öne sürmüştür. Birincil değerlendirme olayın tehdit olup olmadığını saptarken, ikincil değerlendirme problem odaklı veya duygu odaklı hangi başa çıkma stratejisinin seçileceğini belirler.

Sınavda Dikkat Et

Stresin sadece olumsuz bir olgu olmadığını, belirli bir düzeyde organizmanın canlılığını sürdürmesi için gerekli olduğunu unutmayın.
Kronik stresin akut strese oranla çok daha zarar verici olduğunu ve bu zararın süreden kaynaklandığını sınav sorularında karıştırmayın.
W.Cannon'un 'Savaş ya da Kaç' tepkisi ile H.Selye'nin 'Genel Adaptasyon Sendromu (GAS)' kavramlarını ve aşamalarını (alarm, direniş, tükenme) ezberleyin.
Stresin dışsal bir durumdan ziyade bireyin algısına bağlı olduğunu (denetlenebilirlik, tahmin edilebilirlik, meydan okuma) akılda tutun.
Lazarus'un başa çıkma stratejilerini (problem odaklı vs. duygu odaklı) ayırt ederken hedefin sorunu çözmek mi yoksa duyguyu yönetmek mi olduğuna dikkat edin.
Evlenmek veya çocuk sahibi olmak gibi olumlu yaşam olaylarının da iç dengeyi bozduğu için stres kaynağı olabileceği bilgisini göz ardı etmeyin.