Ünite 5: Medya Okuryazarlığını Önemli Kılan Başlıca Koşullar

Kaynak: ders kitabı, sayfa 104

Michael Carneal ve Paducah Cinayeti

1 Aralık 1997 tarihinde Kentucky'nin Paducah kentinde 14 yaşındaki Michael Carneal, okulda ard arda ateş ederek 3 öğrencinin ölümüne yol açmıştır. Hayatında hiç gerçek silah kullanmamış olan bu çocuğun, şiddet içerikli bilgisayar oyunlarını binlerce kez oynayarak keskin nişancılık motor becerileri kazandığı FBI uzmanlarınca doğrulanmıştır.

RTÜK Türkiye Yayın İstatistikleri

RTÜK Başkanı Prof. Dr. Davut Dursun'un açıklamalarına göre Türkiye'de karasal yayın yapan 247 TV ve 1057 radyo, uydu üzerinden yayın yapan 205 TV ve 63 radyo ile kablolu yayın yapan 101 TV bulunmaktadır. Toplamda 553 televizyon ve 1120 radyo kanalı ülke genelinde yayın yapmaktadır.

Neil Postman'a Göre Bilgi Çağının Başlangıcı

Bilgisayar teknolojileriyle bilgi çağını yaşadığımız düşünülse de Neil Postman (2006) bilgi çağının başlangıcını matbaanın icadına dayandırmaktadır. Matbaanın icadından sonraki 50 yıl içinde sıradan insanların ulaşamayacağı hukuk, tarım ve botanik gibi konularda 8 milyondan fazla kitap basılmıştır.

Prichett'in Bilgi Üretim İstatistiği

Prichett (1994), son 30 yılda üretilen bilginin, ondan önceki 5000 yılda üretilenden daha fazla olduğunu belirtmiştir. Ayrıca New York Times'ın bir günlük baskısında yer alan bilginin, 17. yüzyıl İngiltere'sinde normal bir insanın yaşamı boyunca karşılaştığından daha fazla olduğu dile getirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Medya OkuryazarlığıMedya iletilerini bilinçli bir çözümleme ve değerlendirme sürecinden geçirerek tüketme, gerçeği kurgudan ayırt edebilme becerisidir. Metinde bu beceri, bireylerin bilgi seli içindeki manipülasyonlardan korunmasını sağlayan temel yetkinlik olarak tanımlanmıştır.

Bilgi Seli (Enformasyon Seli)Hızlı iletişim olanaklarının bilgiyi ham birer veri düzeyine indirgeyerek yarattığı karmaşa ve bilgi bombardımanı ortamıdır. Metinde bu durum, bireyin eriştiği iletileri işleme konusunda zaman sorunu yaşamasına ve algı düzeyinin düşmesine yol açan bir süreç olarak açıklanmıştır.

Damla HipoteziMedya içeriklerindeki şiddet veya olumsuz öğelerin anında değil, uzun süreli ve birikimli bir sürecin sonunda davranışa dönüşmesini ifade eden kavramdır. Metinde Paducah'taki cinayet olayında olduğu gibi 'damlaya damlaya göl olur' atasözüyle açıklanmıştır.

Görsel (İmge) OkuryazarlığıSözcüklerin ötesinde, görüntünün izleyicide yarattığı güçlü şok etkisini ve görsel iletileri okuyup anlayabilme becerisidir. Metinde dijital teknolojilerin ucuzlamasıyla birlikte görsel iletilerin artması nedeniyle bu okuryazarlığın zorunlu hale geldiği vurgulanmıştır.

Temellendirilmiş KuşkuculukMedya içeriklerine karşı körü körüne suçlamak yerine dezenformasyonu tanıyan, propaganda tekniklerini saptayan ve çarpıtmalara karşı kanıt arayan bilinçli kuşkuculuk biçimidir. Metinde temelsiz kuşkuculuğun zıddı olarak ideal bir medya okuryazarı tutumu şeklinde sunulmuştur.

Temelsiz KuşkuculukOkuryazarlık düzeyi düşük bireylerin, toplumsal sorunların tamamında sorumluluğu araştırmadan doğrudan medyayı günah keçisi ilan etme eğilimidir. Metinde bu kişilerin kanıt arama yoluna gitmeden siyah/beyaz baktığı belirtilmiştir.

MezenformasyonYanlış bilginin kasıtsız veya bilinçsiz bir şekilde doğruymuş gibi yayılması ve kamuoyu bilincini yanlış biçimlendirmesidir. Metinde televizyon programında sahte balın buzdolabında kristalleşmeyeceği yönündeki yanlış bilginin pazarlamacı tarafından aktarılmasıyla örneklendirilmiştir.

Görüntü Çarpıtma HastalığıHerhangi bir toplumsal gerçekliği olduğundan tamamen farklı resmederek sunma ve etnik grupları/dezavantajlı kitleleri kalıp yargılarla yansıtma sorunudur. Metinde LeNoir (1997) tarafından Amerikan TV'lerinde Hispaniklerin %40'ının katil gösterilmesiyle açıklanmıştır.

Araç Mesajın KendisidirMarshall McLuhan'ın televizyonun ve iletişim teknolojilerinin yapısının, iletilen içerikten bağımsız olarak izleyicinin zihni ve davranışları üzerinde doğrudan hükmettiğini belirten ünlü formülasyonudur. Metinde televizyon ekranındaki hızlı görüntü değişimleriyle ilişkilendirilmiştir.

Reptilian (Sürüngen) BeyinTehlike hissettiğinde ve duygular aşırı hareketlendiğinde uyanık kalan, mantıklı muhakeme yapmayı baskılayan beyin katmanıdır. Metinde medyanın mizah, şiddet ve cinselliği bir arada kullanarak bu beyni tetiklediği ifade edilmiştir.

Bilgi Otobanı / Bilgi ÇağıBilgiye erişimde sınırsız olanaklar sunan ve içinde yaşadığımız dünya hakkındaki bilgimizi geliştirdiğimiz teknolojik iletişim ortamıdır. Metinde Postman'ın matbaanın icadıyla bu dönemi çok daha eskilere götürdüğü tartışılmıştır.

Kutuplaşan İnançlarMedyanın etkileri konusunda insanların medyanın ya tamamen olumsuz etkileri olduğuna ya da hiç etkisi olmadığına inandığı siyah/beyaz şeklindeki iki kutuplu zihinsel yapıdır. Metinde Potter'ın dört inanç türünden biri olarak ele alınmıştır.

Abartılan Sorunlara Yönelik İnançİstisnai ve nadir olayların medyada sürekli manşete çekilmesi nedeniyle bireylerin bu olaylara gerçeğinden çok daha büyük bir anlam yüklemesi eğilimidir. Metinde köpekbalığı saldırıları ve okul şiddeti haberleriyle örneklendirilmiştir.

Uzantısal EtkilerMedya yapıtlarının sadece izlenen film veya programla sınırlı kalmayıp, oyuncakları, giysileri, parkları ve tüketim alışkanlıklarını kapsayan devasa bir kampanyaya dönüşmesidir. Metinde Disney çizgi filmleri üzerinden açıklanmıştır.

Olumlu Etkilere Odaklı İnançMedyanın sadece zararlarını değil, aynı zamanda sosyalleşme, hijyen alışkanlıkları kazandırma ve çocukların dış dünya hakkında bilgi edinmesi gibi faydalı yönlerini de görmeyi sağlayan farkındalıktır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de Televizyon İzleme Oranları ve Süreleri

Türkiye'de dergi okuma oranı %4, kitap okuma oranı %4.5, gazete okuma oranı %22 ve radyo dinleme oranı %25 iken televizyon izleme oranı %94'e ulaşmaktadır. RTÜK verilerine göre Türkiye'de günlük TV izleme süresi 4 ila 5 saat arasında değişmektedir (Avrupa'da bu oran 2-3 saattir).

Florida Üniversitesi Uluslararası Köpekbalığı Saldırısı Dosyası

2001 yazında Florida sahillerinde Jesse Arbogast'ın köpekbalığı tarafından ısırılması ve Time dergisinin bunu kapağa taşımasıyla büyük bir panik yaratılmıştır. Ancak 2002 yılında yayımlanan dosya, 2001'deki 76 saldırının bir önceki yıldaki 85 saldırıdan daha az olduğunu ve ölümcül saldırıların 20'den 5'e düştüğünü ortaya koymuştur.

Meksika'daki Okuryazarlık Kampanyası Başarısı

Meksika'da açılan bir okuryazarlık kampanyasına katılım çok düşük seyrederken, popüler televizyon dizilerinin içeriğine yerleştirilen ince mesajlar sayesinde kampanyaya katılım oranı yüzde 800 gibi devasa bir artış göstermiştir; bu durum medyanın olumlu davranış biçimlendirme gücüne kanıttır.

Türkiye'deki Kitap ve Kütüphane İstatistikleri

Nüfusu sadece 7 milyon olan Azerbaycan'da kitaplar ortalama 100.000 tirajla basılırken, Türkiye'de bu rakam 2000-3000 civarındadır. Gelişmiş ülkelerde yıllık kişi başı kitap alımı 100 Dolar iken Türkiye'de 10 Doların altındadır; Türkiye BM insani gelişim raporunda 173 ülke arasında 86. sıradadır.

Batman Örneği ve Çocuk Davranışları

Televizyonda Batman'ın bir düşmanını boğana kadar su altında tuttuğu sahneyi izleyen 4 yaşındaki bir kız çocuğu, banyoda yıkanırken küçük kardeşinin kafasını küvetteki suyun içinde tutarak taklit etmeye çalışmış, anne son anda müdahale ederek olası bir faciayı önlemiştir.

Amerikan TV'lerinde Hispanik Temsilleri

LeNoir (1997) tarafından 'görüntü çarpıtma hastalığı' olarak adlandırılan olgu kapsamında, Amerikan televizyon programlarında İspanyolca konuşan Latin Amerikan kökenlilerin (Hispaniklerin) yüzde 40'ının katil olarak resmedildiği ve bunun dünya genelinde önyargı yarattığı belirtilmiştir.

Teknolojinin Ucuzlaması ve Çoklu TV Sahipliği

Yaklaşık 30 yıl önce bir siyah-beyaz TV alabilmek bir memurun birkaç maaşına veya bir çiftçinin bir dana yetiştirmesine mal olurken, günümüzde teknolojinin 8 bin kat ucuzlamasıyla evlerde çoklu TV kullanımı yaygınlaşmıştır. RTÜK 2006 araştırması Türk ailelerinin %60'ında evde 2 veya daha fazla TV olduğunu göstermiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda RTÜK verilerine dikkat edin: Türkiye'de TV izleme oranı %94 iken, dergi ve kitap okuma oranları %4-4.5 civarındadır.
Postman'ın bilgi çağının başlangıcını matbaanın icadına dayandırdığı bilgisi sınavda sıklıkla soru olarak gelmektedir.
Potter'ın (1998) 4 inç türünü (abartılan sorunlar, kutuplaşan inançlar, olumsuz etkilere odaklı inanç, medyayı suçlayıcı tutum) karıştırmayın.
Temelsiz kuşkuculuk ile temellendirilmiş kuşkuculuk arasındaki farkı iyi kavrayın; sınavda temelsiz kuşkuculuğun medyayı doğrudan suçlayan yaklaşım olduğunu unutmayın.
Damla hipotezi ile şiddet davranışının anlık değil birikimli bir süreç sonunda ortaya çıktığını anlatan tanımı göz ardı etmeyin.
McLuhan'ın 'araç mesajın kendisidir' sözünün televizyonun izleyiciye düşünme zamanı bırakmayan yapısıyla ilişkili olduğunu unutmayın.