← Ünite 7
Veri Gazeteciliği

Ünite 7: AÇIK VERİ VE TEMELLERİ

Dünya Genelinde Veri Açıklık Oranı
Dünya genelinde hükümetler ve kurumlar tarafından yayımlanan veri setlerinin açıklık standartlarına göre sadece %11'i açık veri niteliğindedir. Geriye kalan %89'luk veri seti ise kapalı veya kısıtlıdır.
Dağ Medya Açık Veri Günü Etkinlikleri
Türkiye'de Dağ Medya ekibi, Uluslararası Açık Bilgi Vakfı desteğiyle 3 Mart Dünya Açık Veri Günü kapsamında 2017 yılında 'İnsan Hakları', 2018 yılında ise 'Hayvan Hakları' odaklı açık veri etkinlikleri düzenlemiştir.
School of Data ve OKFN Hassas Bölge Projeleri
Open Knowledge Foundation, Kenya, Nijerya, Cakarta ve Tanzanya gibi temel altyapı sıkıntısı olan bölgelerde gazetecileri eğiterek temiz su, sağlık ve tuvalet erişimi sorunlarına açık veri projeleriyle çözümler aramıştır.
Açık Veri Sivil Toplum Ağı ve İlk Ülke
Açık Veri Sivil Toplum Ağı (Open Data Civil Society Network) kurulması yönündeki ilk somut bölgesel çalışmalar Makedonya ile başlatılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Açık Veri (Open Data)Herhangi bir telif hakkı, patent veya kontrol mekanizmasına tabi olmaksızın herkes tarafından ücretsiz, özgürce kullanılabilen, yeniden işlenebilen ve dağıtılabilen veridir. Verinin tam anlamıyla açık sayılması için makine okunabilir formatta ve açık bir lisansla sunulması gerekir.
Birlikte Çalışabilirlik (Interoperability)Farklı sistemlerin, kuruluşların ve veri setlerinin birbiriyle uyumlu şekilde çalışabilme, birleştirilebilme ve karıştırılabilme yeteneğidir. Metinde Babil Kulesi efsanesiyle anlatıldığı üzere, veri karmaşasını önlemenin ve büyük sistemler kurmanın temel şartıdır.
Makine Okunabilirliği (Machine-Readable)Verilerin insan müdahalesine veya pahalıyazılımlara gerek kalmaksızın bilgisayar algoritmaları ve yazılımları tarafından otomatik olarak çekilip sıralanabilmesi (sort), süzülebilmesi (filter) ve işlenebilmesi durumudur. PDF gibi resimsel formatlar makine okunabilir sayılmaz.
Açık Bilgi (Open Knowledge)Açık verinin erişilebilir, anlaşılır, anlamlı ve bireylerin ya da toplumun gerçek bir sorununu çözmeye katkı sağlar hale getirilmiş işlenmiş şeklidir. Ham verinin toplumsal faydaya ve hayati çözümlere dönüşmesini ifade eder.
3 Mart Dünya Açık Veri GünüUluslararası Açık Bilgi Vakfı (OKFN) tarafından her yıl 3 Mart tarihinde tüm dünyada açık veri farkındalığı yaratmak amacıyla kutlanan küresel etkinlik günüdür. Vakıf bu güne özel projeler sunan sivil toplum kuruluşlarına ve araştırmacılara mini hibeler dağıtmaktadır.
Teknik AçıklıkVerinin makine tarafından okunabilen standart yapıya (CSV, JSON, XML vb.) uygun olarak sunulmasıdır. Bilgisayar uygulamalarının veriyi doğrudan alıp üzerinde analiz yapabilmesini garanti eder.
Yasal AçıklıkVerinin hiçbir telif veya fikri mülkiyet engeline takılmadan, ticari ya da ticari olmayan tüm amaçlarla yeniden kullanımına izin veren açık lisans sözleşmeleriyle sunulmasıdır.
Etkileşimli YayıncılıkDünya Bankası'nın açık veri yapısında tanımladığı ilk ilke olup, devlet organlarının veriyi sadece vatandaş talep ettiğinde değil, internet ortamında sürekli, güncel ve etkileşimli biçimde yayımlamasıdır.
Açık Devlet Verisi (Open Government Data)Doğrudan kamu kurumları veya devlet kontrolündeki birimler tarafından üretilen ve kamu yararına ücretsiz kullanıma, dağıtıma ve yeniden işlemeye açılan kamu verileridir.
Açık Devlet (Open Government)Kamu idaresinin verilerini açıkça paylaşarak şeffaflık, vatandaş katılımı ve sivil toplum ile iş birliğini yönetimin merkezine koyduğu hesap verebilir devlet modelidir.
Katılımcı YönetişimVatandaşların ve paydaşların kararların alınması ve uygulanması süreçlerine sadece seçim dönemlerinde değil, sürekli ve doğrudan dâhil edilmesi anlayışıdır.
Kitlesel Kaynak Kullanımı (Crowdsourcing)Bir görevin, verinin veya problemin geniş bir gönüllü topluluğu veya kamuoyu desteğiyle imece usulü tamamlanması yöntemidir. Küresel Açık Veri Endeksi bu yöntemle hazırlanır.
Açık Yönetim Ortaklığı (AYO / OGP)20 Eylül 2011'de kurulan; hükümetlerin şeffaflığını artırmak, yolsuzlukla mücadele etmek ve vatandaş katılımını güçlendirmek amacıyla ulusal eylem planları uygulayan uluslararası girişimdir.
Küresel Açık Veri Endeksi (Global Open Data Index)Uluslararası Açık Bilgi Vakfı tarafından ülkelerin veri açıklık seviyelerini 9 temel kriter üzerinden ölçen ve küresel ölçekte sıralayan yıllık değerlendirme indeksidir.
Veri GazeteciliğiBüyük veri setlerinin analiz edilmesi, görselleştirilmesi ve haberleştirilmesi yoluyla kamuoyunu bilgilendirme ve kamu kurumlarının hesap verebilirliğini sağlama mesleki uygulamasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Where Does My Money Go Projesi (Birleşik Krallık)

Kasım 2009'da Birleşik Krallık Hükümeti'nin düzenlediği 'Bize En İyi Yolu Gösterin' yarışmasında 1. olan wheredoesmymoneygo.org projesi, devlet harcamalarını vatandaşlara görsel grafiklerle sunmuştur.

Dünyada İlk Açık Devlet Portallarının Kuruluş Tarihleri

İlk ulusal veri portallarını Mayıs 2009'da ABD (data.gov), Eylül 2009'da İngiltere (data.gov.uk), Kasım 2009'da Yeni Zelanda (data.govt.nz) ve Nisan 2010'da Norveç (data.norge.no) açmıştır.

Türkiye'nin Açık Yönetim Ortaklığı'na Katılımı

Türkiye, 20 Eylül 2011 tarihinde kurulan Açık Yönetim Ortaklığı'nın kurucu toplantısında Açık Yönetim Ortaklığı Bildirisini imzalayarak resmi olarak ortaklığa katılmıştır.

Türkiye'nin AYO Üyeliğinin Pasif Duruma Alınması

2014 yılından itibaren yeni bir Ulusal Eylem Planı sunmaması nedeniyle Açık Yönetim Ortaklığı Yürütme Komitesi, 22 Eylül 2016 tarihinde Türkiye'nin üyelik statüsünü pasife almıştır.

Türkiye'nin Açık Yönetim Ortaklığı'ndan Çıkarılması

Pasif statüye alındıktan sonra da gerekli yükümlülükleri ve standartları yerine getiremeyen Türkiye, 10 Ekim 2017 tarihi itibarıyla Açık Yönetim Ortaklığı üyeliğinden tamamen çıkarılmıştır.

Küresel Açık Veri Endeksi 2015 Birincisi

Uluslararası Açık Bilgi Vakfı'nın açıkladığı Küresel Açık Veri Endeksi 2015 sonuçlarına göre Tayvan, tüm dünya ülkeleri arasında 1. sırayı almıştır.

Küresel Açık Veri Endeksi Türkiye Çalışma Grubu

Küresel Açık Veri Endeksi'nin Türkiye veri seti değerlendirmeleri, 2014 yılından itibaren Kadir Has Üniversitesi Yeni Medya Bölümü Veri Gazeteciliği dersi öğrencileri tarafından yapılmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda 'Açık Veri' ile 'Açık Bilgi' ayrımına dikkat edin: Açık veri ham veriyken, açık bilgi verinin işlenerek toplumsal bir sorunu çözer hale getirilmiş durumudur.
  • Birlikte çalışabilirlik (interoperability) sorularında metinde geçen 'Babil Kulesi' benzetmesini unutmayın; farklı veri setlerinin birbiriyle uyumlu işlenebilmesini temsil eder.
  • Dünya genelinde açık olan veri setlerinin oranının %11 (kapalı olanların %89) olduğu istatistiği sınavda rakamsal soru olarak gelebilir.
  • Dünya Bankası'na göre açık verinin 3 unsurunu (Etkileşimli Yayıncılık, Makine Okunabilirliği, Tekrar Kullanım İzni) Açık Devletin 3 bileşeni ile (Şeffaflık, Katılım, İş Birliği) karıştırmayın.
  • Türkiye'nin Açık Yönetim Ortaklığı (AYO) kronolojisini iyi ezberleyin: 20 Eylül 2011'de katıldı, 22 Eylül 2016'da pasife alındı, 10 Ekim 2017'de üyelikten çıkarıldı.
  • Küresel Açık Veri Endeksi'nde verilerin 'Kitlesel Kaynak' (Crowdsourcing) ile toplandığını, Türkiye verilerini Kadir Has Üniversitesi öğrencilerinin girdiğini ve 2015 birincisinin Tayvan olduğunu unutmayın.