Ünite 11: Vergi Yükü ve Vergiye Karşı Tepkiler — Önemli Kavramlar

Vergi kanunlarına aykırı hareket etmeksizin, yasal boşluklardan veya alternatif seçeneklerden yararlanarak vergi yükümlülüğünü azaltma veya tamamen ortadan kaldırma girişimidir. Örneğin, emlak vergisi ödememek için ev satın almak yerine kirada oturmayı tercih etmek yasal bir kaçınma davranışıdır.

Mükelleflerin vergi kanunlarını açıkça ihlal ederek, yasa dışı yollarla vergi matrahını gizlemesi veya hiç vergi ödememesi durumudur. Vergi kaçakçılığı yasal bir suç olup, tespit edildiğinde para veya hapis cezası gibi cezai yaptırımlara tabidir.

Kanunen vergi ödemekle yükümlü olan kişinin, bu vergi yükünü fiyat mekanizması aracılığıyla kısmen veya tamamen üçüncü kişilere devretmesi sürecidir. Örneğin, bir ithalatçının ödediği gümrük vergisini malın satış fiyatına ekleyerek tüketiciye aktarmasıdır.

Bir ülkede belirli bir dönemde elde edilen toplam vergi hasılatının, aynı döneme ait gayrisafi millî hasılaya (GSMH) oranlanmasıyla bulunan makroekonomik göstergedir. Bu oran, iktisadi kaynakların ne kadarının devlet tarafından kullanıldığını ortaya koyar.

Vergileme sonucunda mükellefin kullanılabilir gelirinde meydana gelen azalmadan dolayı hissettiği bireysel ve psikolojik baskıdır. Kişilerin değer yargılarına ve fedakarlık algılarına göre değiştiği için sayısal olarak ölçülmesi mümkün değildir.

Mükellefin belirli bir dönemde ödediği toplam vergi miktarının, aynı dönemde elde ettiği gelirine oranlanmasıyla elde edilen sayısal ve ölçülebilir büyüklüktür. Ödenen vergiyle doğru, mükellefin ödeme gücüyle ters orantılıdır.

Mükellefin ödediği vergilerden, devletin sunduğu kamu hizmetlerinden sağladığı faydalar ile kendisine yapılan transfer harcamalarının düşülmesiyle hesaplanan vergi yüküdür. Brüt vergi yükü hesaplamalarındaki eksikliği gidermek için kullanılır.

Net vergi yükü kavramına, piyasa koşullarından kaynaklanan vergi yansıma olanaklarının da dahil edilmesiyle hesaplanan en kapsamlı vergi yükü türüdür. Hesaplanması ve sayısal olarak ölçülmesi oldukça zordur.

Vatandaşların vergileme olgusu ve devlete karşı mükellefiyetleri karşısında takındıkları genel psikolojik, ahlaki ve sosyal tavırdır. Vergi zihniyeti yüksek toplumlarda vergiye karşı tepkiler ve kaçınma eğilimleri daha düşük düzeyde gerçekleşir.

Verginin, mal veya hizmetin satış fiyatına eklenmesi suretiyle üretim zincirinde kendisinden sonra gelen alıcılara veya nihai tüketicilere devredilmesidir. Genellikle talebin fiyat esnekliğinin düşük olduğu zorunlu mallarda görülür.

Verginin, malı üreten veya satan kişi tarafından üretim faktörlerinin fiyatlarının düşürülmesi (işçi ücretlerinin azaltılması veya hammadde fiyatlarının kırılması) yoluyla gerideki aktörlere devredilmesidir. İleriye yansımanın mümkün olmadığı durumlarda tercih edilir.

Belirli bir mal üzerine konulan verginin, o malın fiyatı yerine, talebinin fiyat esnekliği daha düşük olan başka bir malın fiyatı artırılarak yansıtılmasıdır. Çok çeşitli ürünler satan büyük mağazalarda sıkça rastlanan bir yöntemdir.

Vergi yükünün mükellefler tarafından aşırı yüksek ve adaletsiz bulunması durumunda, geniş halk kitlelerinin veya belirli meslek gruplarının vergi ödemeyi topluca reddetmesi şeklinde ortaya çıkan sosyal protesto eylemidir.

Mükelleflerin ikame mallara yönelerek vergiden kaçınmalarını önlemek ve devletin vergi kaybını engellemek amacıyla, ikame edilen diğer mal veya işlemler üzerine konulan vergilerdir. Veraset vergisine karşı getirilen intikal vergisi buna örnektir.