BütçeDevletin ve diğer kamu kuruluşlarının gelecek bir dönem için kamu gelirlerini ve giderlerini tahmin eden, gelirlerin toplanmasına izin veren ve giderlerin yapılmasına yetki veren hukuki bir kanundur. İngiltere'de Hazine Bakanı'nın belgeleri taşıdığı deri çantadan esinlenerek bu ismi almıştır.
Genellik İlkesiBütçede gelirlerin gayrisafi usule göre toplanıp kaydedilmesini ve belirli bir gelirin belirli bir gidere tahsis edilmemesini (adem-i tahsis) öngören bütçe ilkesidir. Örneğin, toplanan tüm vergilerin tek bir havuzda birleşmesi bu ilkenin gereğidir.
Birlik (Teklik) İlkesiDevletin tüm gelir ve giderlerinin denetim kolaylığı sağlamak amacıyla tek bir bütçe belgesi içinde gösterilmesi gerektiğini savunan ilkedir. Kamu kesiminin karmaşıklaşmasıyla birlikte çok sayıda istisnası ortaya çıkmıştır.
Objektif DoğrulukBütçe gelir ve gider tahminlerinin aşırı iyimserlik veya kötümserlikten uzak, ülkenin mevcut ekonomik koşullarına ve gerçeklere en uygun şekilde hazırlanmasını ifade eden bütçe ilkesidir.
Subjektif Doğruluk (Samimiyet)Bütçede yapay veya görünürde bir denklik sağlamak amacıyla gider tahminlerinin kasten düşük, gelir tahminlerinin ise kasten yüksek gösterilmemesi gerektiğini savunan dürüstlük ilkesidir.
Mali SaydamlıkHükümetin yapısının, mali politika planlarının, hedeflerinin ve bütçe uygulama sonuçlarının kamuoyuna açık, zamanında ve kolayca ulaşılabilir olması durumudur. 5018 sayılı Kanun'un getirdiği en önemli yeniliklerdendir.
Hesap VerebilirlikKamu kaynaklarını toplamak ve harcamakla yetkilendirilmiş görevlilerin, bu kaynakları etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun kullanıp kullanmadıklarına dair yetkili mercilere ve kamuoyuna açıklama yapma zorunluluğudur.
Torba Bütçe SistemiEğitim, sağlık gibi çok geniş hizmet kategorilerine ödenek tahsis edilen ve idareye bu ödeneği harcamada detaylı sınırlamalar getirmeyen en basit bütçeleme yöntemidir. Denetimi zor olduğu için eleştirilir.
Klasik (Geleneksel) BütçeKamu kurumlarının bir mali yılda satın alacağı mal ve hizmetlerin (girdilerin) listelenmesine ve mali denetimine odaklanan bütçe sistemidir. Çıktı ve sonuçlarla ilgilenmez, sadece girdi maliyetlerini esas alır.
Performans Bütçe SistemiKamu idarelerinin ne satın aldığına değil ne yaptığına ve neyi başardığına odaklanan, hizmetlerin fonksiyonel dağılımını esas alan bütçe sistemidir. Amacı kamu yönetiminde verimliliği yükseltmektir.
Program Bütçe SistemiAynı amaca yönelik tüm kamusal faaliyetleri kurum ayrımı yapmaksızın bir bütün olarak ele alan, harcamaların sosyal yararlarını ve toplum refahı üzerindeki nihai etkilerini ölçmeye çalışan sistemdir.
Sıfır Esaslı BütçelemeHer bütçe döneminde mevcut ödenekleri veri kabul etmeyip, tüm kamu faaliyetlerini sıfırdan başlayarak yeniden değerlendiren ve öncelik sıralamasına göre kaynak tahsis eden bütçeleme sistemidir.
Genel Bütçe Kapsamındaki İdarelerÜlke genelinde tam kamusal hizmet üreten, özel geliri olmayan, finansmanı genel vergilerle sağlanan ve harcamaları doğrudan hazine veznesinden ödenen idarelerdir. TBMM ve bakanlıklar bu gruptadır.
Özel Bütçe Kapsamındaki İdarelerYarı kamusal hizmet sunan, kendilerine tahsis edilmiş özel gelirleri bulunan ve gerektiğinde hazine yardımı alan kamu idareleridir. Devlet üniversiteleri ve devlet tiyatroları buna örnektir.
Düzenleyici ve Denetleyici KurumlarPiyasa aksamalarını önlemek amacıyla özel kanunlarla kurulan, idari ve mali özerkliğe sahip üst kurullardır. RTÜK, BDDK ve Kamu İhale Kurumu bu kapsama girmektedir.
Analitik Bütçe SınıflandırmasıDevlet faaliyetlerinin uluslararası standartlara uygun olarak kurumsal, fonksiyonel, finansman ve ekonomik olmak üzere dört farklı kodlama boyutuyla sınıflandırıldığı modern bütçe kodlama sistemidir.
Orta Vadeli Program (OVP)Kalkınma planlarındaki hedefler doğrultusunda hükümetin önceliklerini, makro politikalarını ve üç yıllık harcama tavanlarını gösteren, her yıl revize edilerek yayımlanan stratejik belgedir.
Stratejik PlanKamu idarelerinin kalkınma planları ve programlar doğrultusunda kendi misyon, vizyon, orta vadeli amaç ve ölçülebilir hedeflerini belirledikleri beş yıllık dönemi kapsayan yol haritasıdır.
Taahhüt (Yüklenme)Gider gerçekleştirme sürecinin ilk aşaması olup, kamu kurumunun bütçesindeki ödeneğe dayanarak bir işin yapılması veya malın alınması için sözleşme imzalayıp hukuki borç altına girmesidir.
Kesin Hesap KanunuMali yıl bittikten sonra bütçe gelir ve giderlerinin gerçekleşen fiili sonuçlarını gösteren, yasama organının yürütme organını ibra etmesini (aklamasını) sağlayan denetim kanunudur.
