Ünite 14: Mahallî İdareler Maliyesi — Önemli Kavramlar

Sosyal bir olgu sonucu kendiliğinden ortaya çıkmış olan, ortak-yerel nitelikteki ihtiyaçların birlikte karşılanması olgusuna dayanan en eski ve en küçük mahallî idare birimidir. Türkiye'deki köyler ve belediyeler komünlere örnek gösterilebilir.

Sosyal bir olgu olarak değil, idari ihtiyaçlar karşısında kurulan ve komünlerin tek başlarına çözemeyecekleri sağlık, ulaşım ve kanalizasyon gibi hizmetleri sunan yerel yönetim birimleridir. Türkiye'deki il özel idareleri bu yapıya örnektir.

Yerel idarelerin ekonomik, sosyal ve coğrafi açıdan ortak çözüm gerektiren sorunlarını çözmek ve dışsallığı olan hizmetleri ortaklaşa sunmak üzere kurdukları idari amaçlı birliklerdir. Belediyelerin bir araya gelerek kurduğu itfaiye birlikleri bu kavrama örnektir.

Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde örneklerine rastlanan, yerel nitelikteki sadece tek bir spesifik hizmeti (örneğin eğitim veya su dağıtımı) sunmak üzere kurulmuş olan özel amaçlı yerel idare birimleridir.

Devlet fonksiyonlarına ilişkin kamu gücünün ve yönetsel yetkilerin tek bir merkezde toplanmasını, ülkenin siyasi, hukuki ve idari bakımdan merkezden yönetilmesini ifade eden örgütlenme ilkesidir.

Kamu gücünün ve idari hizmetlerin devlet merkezinden ve tek elden değil, merkezî yönetim hiyerarşisine dâhil olmayan, kendi karar organlarına sahip kamu tüzel kişileri tarafından yerine getirilmesini ifade eden yerinden yönetim ilkesidir.

Üniter veya federal devlet yapısı içerisinde, hiyerarşik olarak farklı düzeylerde bulunan merkezî idare ile mahallî idareler arasındaki kamu gelirleri ve hizmetlerinin bölüşümüne dayalı mali ilişkilerdir.

Aynı idari düzeyde bulunan mahallî idarelerin (örneğin belediyelerin kendi aralarında) ortak hizmet sunumu veya bütçe katkıları çerçevesinde kurdukları mali ve idari ilişkilerdir.

Kamu hizmetini üstlenecek veya kamu gelirini tahsil edecek idarenin net olarak belirlenmemesi durumunda, aynı kamu faaliyetinin hem merkezî idare hem de mahallî idareler tarafından üstlenilmeye çalışılması sorunudur.

İdareler arasındaki görev paylaşımının net yapılmaması nedeniyle, yapılması gereken bir kamu hizmetinin sorumluluğunu hiçbir idarenin üstlenmemesi ve hizmet bekleyenlerin mağdur olması durumudur.

Bir kamu hizmetinin, üretim tekniği ve talep koşulları açısından o hizmeti en düşük maliyetle ve en yüksek memnuniyetle sunacak olan idari birim (merkez veya yerel) tarafından üstlenilmesi gerektiğini savunan kriterdir.

Rekabet sistemi olarak da bilinen, mahallî idarelere kendi yetki sınırları içerisinde vergi kaynağı seçimi, vergi oranı belirleme ve vergi yönetimi konularında sınırsız ve bağımsız yetki tanıyan sistemdir.

Vergi kaynaklarının merkezî idare ile mahallî idareler arasında çifte vergilemeye yol açmayacak şekilde kesin sınırlarla paylaştırılması ve her idarenin sadece kendisine ayrılan kaynaktan vergi tahsil etmesi sistemidir.

Karma sistemlerde merkezî idarenin kendi vergi hasılatından mahallî idarelere pay olarak dağıtmak üzere ayırdığı ve bir veya birkaç verginin hasılatından oluşan ortak havuzdur.

Vergi torbasında toplanan vergi hasılatının, vergilerin tahsil edildiği coğrafi yerler ve bu yerlerden elde edilen hasılat oranları dikkate alınarak mahallî idareler arasında paylaştırılması yöntemidir.

Merkezî idarenin kendisi için belirlediği temel vergi oranına, mahallî idarelerin kendi bütçe ihtiyaçlarına göre belirledikleri ek bir oranın ilave edilmesi ve bu ek orandan doğan hasılatın yerel idareye aktarılması yöntemidir.

Vergi tahsilatının merkezî idare tarafından yapılmasının ardından, toplanan hasılatın nüfus, vergi ödeme gücü gibi önceden belirlenmiş objektif kriterlere göre mahallî idarelere dağıtılması sistemidir.

Türkiye'de yerel yönetimlerin kentsel projelerini finanse etmek, genel bütçe paylarını aktarmak ve onlara danışmanlık yapmak amacıyla 1945 yılında kurulmuş olan, 'Mahallî İdarelerin Bankası' olarak nitelenen kuruluştur.