Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Merkantilizm, XVI. ve XVIII. yüzyıllar arasında Avrupa'da gelişen ve uygulama alanı bulan, ticari kapitalizmin ve yeni gelişen mutlak monarşilerin iktisadi sistemini yansıtan bir düşünce akımıdır. Orta Çağ'ın sonlarına doğru panayırların, fuarların kurulması ve coğrafi keşiflerin etkisiyle uluslararası ticaret canlanmıştır. Bu süreçte toplumda 'tüccar' sınıfı büyük bir itibar kazanmış ve ticaretin ülkeleri zenginleştirdiği inancı yaygınlaşmıştır.
Merkantilist düşünceye göre bir ülkenin zenginliği, sahip olduğu altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerin miktarıyla ölçülür. O dönemde bankacılık sistemi gelişmediği için nakit para birimi doğrudan bu madenlerden oluşmaktaydı. Dünyadaki kıymetli maden miktarı sabit kabul edildiğinden, bir ülkenin zenginleşmesi ancak diğer ülkelerin fakirleşmesiyle mümkündür. Bu durum, ülkeler arasında amansız bir dış ticaret mücadelesine yol açmıştır.
Bu doğrultuda devletin temel görevi, dış ticaret fazlası elde etmek için ekonomiye aktif olarak müdahale etmektir. Devlet, ihracata yönelik sanayi kollarını desteklemeli, yerli üretimi korumak için ithalata yüksek gümrük vergileri koymalı ve ham madde ithalatını kolaylaştıracak tedbirler almalıdır. Merkantilistlerin bildiği tek ekonomik artık, sadece dış ticaretten elde edilebilen bu fazladır.
XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Fransa'da ortaya çıkan Fizyokrasi, yaklaşık 25-30 yıl gibi kısa bir süre geçerli olmasına rağmen, iktisat okulları çağını başlatan ve liberalizmin felsefi temellerini atan çok önemli bir akımdır. F. Quesnay ve R. J. Turgot gibi öncüler, ekonominin kendi kuralları içinde işleyen tanrısal bir 'doğal düzen'e sahip olduğunu savunmuşlardır.
Fizyokratlar, merkantilistlerin aksine zenginliğin kaynağının ticaret veya mübadele değil, doğrudan üretim olduğunu ileri sürmüşlerdir. Onlara göre tek üretken sektör tarımdır; çünkü sadece tarım sektörü harcanan girdilerden daha fazla bir değer, yani 'safi hasıla' (artık) üretme gücüne sahiptir. Ticaret ve sanayi ise mevcut maddelerin şeklini değiştiren 'kısır' faaliyetlerdir.
Doğal düzenin işleyişini bozmamak için devletin ekonomiye müdahale etmemesi, kamu harcamalarının azaltılması ve vergilerin sadeleştirilmesi gerekir. Safi hasıla sadece tarımda yaratıldığı ve toprak sahiplerine rant olarak gittiği için, vergi de dolaysız olarak sadece toprak sahiplerinden tek bir vergi (tek vergi sistemi) şeklinde alınmalıdır. Diğer sektörlere konulacak vergiler eninde sonunda yansıma yoluyla yine tarım sektörünün üzerine binecektir.
Adam Smith, David Ricardo ve John S. Mill gibi düşünürlerin öncülüğünü yaptığı Klasik İktisat Okulu, fizyokratların doğal düzen fikrini rasyonellik ilkesiyle birleştirmiştir. Adam Smith'e göre iktisadi hayatı düzenleyen 'görünmeyen el', bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etme çabalarının (homo-economicus) toplumsal faydayı da kendiliğinden en üst düzeye çıkarmasının bir sonucudur.
Klasik iktisatçılar, J. B. Say'ın 'Her arz kendi talebini yaratır' ilkesine (Say Kanunu) inanırlar. Üretim sürecinde yaratılan gelir, aynı zamanda üretilen malları satın alacak talebi de oluşturur. Bu nedenle ekonomide genel bir aşırı üretim veya yetersiz talep krizi yaşanmaz; ekonomi tam rekabet koşullarında otomatik olarak tam istihdam düzeyinde dengeye gelir. Fiyatlar, ücretler ve faizler tamamen esnektir.
Klasik maliye anlayışı 'tarafsız maliye' ilkesine dayanır. Devlet israfçı bir kurum olarak görüldüğü için kamu harcamaları asgari düzeyde tutulmalı, vergiler ekonomik kararları etkilemeyecek şekilde tarafsız olmalı ve bütçe mutlaka denk olmalıdır. Devlet borçlanması ise özel sektörün kullanacağı verimli fonları tükettiği için sadece olağanüstü durumlarda ve kendi kendini ödeyen verimli yatırımlar için tercih edilmelidir.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, klasik iktisadın otomatik tam istihdam ve esnek fiyat/ücret varsayımlarını sarsmıştır. Yaygın ve kronik işsizliğin yaşandığı bu dönemde, İngiliz iktisatçı John Maynard Keynes 1936'da yayımladığı genel teorisiyle iktisadi düşüncede bir devrim yaratmıştır. Keynes, ekonomilerin kendi kendine tam istihdama gelemediğini, aksine eksik istihdam dengesinde takılıp kalabileceğini savunmuştur.
Keynesyen analize göre krizlerin ve işsizliğin temel nedeni toplam talep yetersizliğidir. Özel sektörün tüketim ve yatırım harcamalarının yetersiz kaldığı durumlarda, devlet 'telafi edici maliye politikası' uygulayarak devreye girmelidir. Devlet, kamu harcamalarını artırarak ve vergileri düşürerek bireylerin kullanılabilir gelirini yükseltmeli ve böylece efektif talebi canlandırmalıdır.
Bu politikaların doğal bir sonucu olarak bütçe açıkları ortaya çıkacaktır. Keynes, işsizlikle mücadele etmek için bilinçli olarak 'açık bütçe politikası' (genişletici maliye politikası) uygulanmasını ve bu bütçe açıklarının piyasadan borçlanma yoluyla finanse edilmesini önermiştir. Kısa dönemde toplam arz esnek olduğu için, talepteki artış enflasyona yol açmadan doğrudan üretim ve istihdam artışı sağlayacaktır.
1930'lardan 1970'lere kadar uygulanan Keynesyen politikalar, devletlerin büyümesine ve 'sosyal refah devleti' modelinin yerleşmesine yol açmıştır. Ancak 1970'lerde yaşanan petrol şokları, yüksek enflasyon ve işsizliğin bir arada görüldüğü stagflasyon krizini doğurmuştur. Bu kriz karşısında çaresiz kalan talep yönlü politikalara tepki olarak Arz Yönlü İktisat Okulu ortaya çıkmıştır.
Arz yönlü iktisatçılar, devletin ekonomideki rolünün aşırı büyüdüğünü, yüksek vergi oranlarının çalışmayı, tasarruf etmeyi ve yatırım yapmayı cezalandırdığını savunmuşlardır. Onlara göre çözüm, vergilerin ve kamu harcamalarının radikal bir şekilde düşürülmesi, piyasaların serbestleştirilmesi ve devletin küçültülmesidir.
Bu okulun en dikkat çekici savı, yüksek vergi oranlarının düşürülmesinin ekonomik canlılık yaratarak uzun vadede devletin vergi hasılatını artıracağıdır. Kamu harcamalarında tasarruf sağlamak amacıyla 'sıfır tabanlı bütçe' tekniği önerilmiş ve ekonomik istikrarın sağlanmasında maliye politikası yerine para politikasının öncelikli olması gerektiği savunulmuştur.
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kamu kesiminin kontrolsüz büyümesine karşı geliştirilen bir diğer yaklaşım da Kamusal Tercihler Okulu'dur. Bu okul, neoklasik iktisadın piyasa aksaklıklarına odaklanmasına karşılık, devletin ve siyaset mekanizmasının kendi aksaklıklarını analiz eder. Siyasetçilerin, bürokratların ve seçmenlerin de piyasadaki aktörler gibi kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalıştıklarını ileri sürer.
Bu okul çerçevesinde geliştirilen 'Anayasal İktisat' teorisi, devletin ekonomik yetkilerinin anayasal kurallarla sınırlandırılmasını öngörür. Siyasal iktidarların yeniden seçilmek uğruna popülist harcamalar yapmasını, bütçe açıkları vermesini ve aşırı vergilendirmeye gitmesini önlemek için anayasaya mali sınırlar konulmalıdır.
Anayasal iktisatçılara göre, devletin vergilendirme ve borçlanma yetkileri anayasal düzeyde net kurallara bağlanmalıdır. Bireylerin vazgeçilemez hak ve özgürlüklerini korumak, devletin keyfi kararlar almasını engellemek ve kamu kesiminin aşırı büyümesini durdurmak ancak bu tür bir ekonomik anayasa ile mümkündür.
Milton Friedman tarafından geliştirilen Monetarizm (Parasalcı Yaklaşım), Keynesyen politikaların yarattığı enflasyonist ortama bir tepki olarak doğmuştur. Monetaristler, klasik iktisadın temel ilkelerini benimseyerek enflasyonun her zaman ve her yerde parasal bir olgu olduğunu savunurlar. Enflasyonun temel nedeni, para arzının üretim artışından daha hızlı büyümesidir.
Monetaristlere göre, hükümetlerin siyasi kaygılarla ve yeniden seçilebilmek amacıyla kamu harcamalarını artırması bütçe açıklarına yol açar. Bu açıkların para basılarak (monetizasyon) finanse edilmesi ise kaçınılmaz olarak yüksek enflasyonla sonuçlanır. Bu nedenle para politikası, siyasi otoritelerin keyfi kararlarından bağımsız olarak yürütülmelidir.
İstikrarlı bir ekonomi için para arzının, ekonominin uzun dönemli reel büyüme oranıyla uyumlu, belirli ve sabit bir oranda (kademeli olarak) artırılması kuralı (para arzı kuralı) önerilmektedir. Monetaristler, devletin ekonomiye aktif müdahalelerden kaçınmasını ve piyasa mekanizmasının kendi kendini dengelemesine izin verilmesini savunurlar.