Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İdari sınıflandırma, devletin yapısı, kurumsal organları ve yürürlükteki hukuki düzenlemeler esas alınarak gerçekleştirilen bir bütçe tasnif yöntemidir. Devlet bütçesindeki ödeneklerin, kamu hizmetlerini fiilen yürüten çeşitli bakanlıklar, genel müdürlükler, müsteşarlıklar ve yüksek yargı organları gibi harcamacı kuruluşlar arasında dağıtılmasını sağlar. Bu sınıflandırma, harcamayı yapan devlet organını temel aldığı için iktisat literatüründe 'organik sınıflandırma' olarak da adlandırılmaktadır.
Bütçe hukuku ve Genel Muhasebe Kanunu gereğince harcama cetvelleri daireler üzerine tertip olunur. Ancak idari sınıflandırma, zamana ve mekâna bağlı olarak devlet teşkilatındaki yapısal değişikliklerden ötürü sık sık değişebilmektedir. Bir bakanlığın bölünmesi, birleştirilmesi veya yeni bir müsteşarlığın kurulması gibi idari reformlar, harcamaların zaman serileri boyunca sağlıklı bir şekilde izlenmesini zorlaştırır. Aynı zamanda, her ülkenin idari yapısı kendine özgü olduğundan, idari sınıflandırma uluslararası düzeyde kamu harcamalarının karşılaştırılmasında elverişli bir zemin sunmaz.
Türkiye'nin 1990 yılındaki genel bütçeye tabi harcamacı kuruluşlar listesi incelendiğinde; TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Sayıştay, Anayasa Mahkemesi gibi anayasal güçleri temsil eden kurumların yanı sıra Başbakanlık, Devlet Planlama Teşkilatı, çeşitli bakanlıklar (Milli Savunma, İçişleri, Dışişleri, Maliye ve Gümrük, Milli Eğitim, Sağlık vb.) ve Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı gibi güvenlik birimlerinin bu listede yer aldığı görülür. Her harcamacı kuruluş, kendi bütçesi içinde personel giderleri, büro ve kırtasiye giderleri gibi alt kırılımlara sahip bir iç sınıflandırma barındırır.
Fonksiyonel sınıflandırma, kamu harcamalarının harcamayı yapan idari birimlere göre değil, harcamanın yöneldiği devlet faaliyetlerine ve yerine getirilen hizmetlerin niteliğine göre gruplandırılmasıdır. Bu sınıflandırma modelinde, devletin üstlendiği klasik (savunma, adalet, genel yönetim) ve sosyoekonomik (eğitim, sağlık, bayındırlık, sosyal hizmetler) görevler esas alınır. Böylece, aynı amaca hizmet eden harcamalar tek bir başlık altında toplanarak analiz edilir.
Eğer belirli bir hizmet birden fazla kamu kuruluşu tarafından ortaklaşa yürütülüyorsa, fonksiyonel sınıflandırma sayesinde her bir kuruluşun o hizmet için yaptığı harcamalar bir araya getirilir ve o hizmetin devlete olan toplam maliyeti net bir şekilde ortaya konur. Bu yöntem, bütçe kaynaklarının etkin kullanılmasını sağlar, mükerrer (tekrarlanan) harcamaların önüne geçer ve maliyet-fayda analizlerinin yapılmasına imkân tanıyarak bilimsel çalışmalara ve stratejik planlamaya büyük katkı sunar.
Fonksiyonel sınıflandırmanın uygulanmasındaki en büyük zorluk, kamu hizmetlerinin birbirleriyle olan yoğun etkileşimidir. Örneğin, eğitim hizmeti için yapılan bir harcama sadece eğitim düzeyini yükseltmekle kalmaz; bireylerin sağlık bilincini artırır, suç oranlarını düşürür ve iş verimliliğini yükseltir. Benzer şekilde, savunma harcamaları kapsamında kurulan tesisler istihdam yaratır, teknolojik buluşların sivil alana aktarılmasını sağlar. Bu dolaylı etkiler ve dışsallıklar nedeniyle, harcamaların tek bir fonksiyona kesin sınırlarla atanması pratikte oldukça güçtür.
Ekonomik sınıflandırma, belirli bir dönemde yapılan kamu harcamaları ile o dönemin üretimi ve makroekonomik dengeleri arasındaki ilişkiyi kuran tasnif türüdür. Bu kapsamda ele alınan ilk ayrım, harcamaların 'verimlilik' kriterine göre gruplandırılmasıdır. Ekonominin üretim kapasitesini doğrudan ya da dolaylı olarak artıran, milli gelirde artış sağlayan veya gelecekte kamu gelirlerini çoğaltan harcamalar verimli (üretken) harcamalar olarak kabul edilir.
Buna karşılık, ekonomi ve kamu gelirleri üzerinde herhangi bir pozitif, genişletici etki yaratmayan harcamalar ise verimsiz (üretken olmayan) harcamalar olarak adlandırılır. Bir harcamanın verimli olup olmadığını belirlemek için iki temel yaklaşım mevcuttur. İlk yaklaşım, harcama sonucunda milli hasılada doğrudan bir artış olup olmadığına bakar. İkinci yaklaşım ise harcamanın özel sektörün üretim kapasitesini artırarak milli geliri orta ve uzun vadede büyütme potansiyelini dikkate alır.
Ancak bu ayrım kesin ve net sınırlarla yapılamaz. Kısa vadede tamamen verimsiz veya tüketim odaklı görünen bir harcama, uzun vadede çok yüksek bir verimliliğe ulaşabilir. Örneğin, uzay araştırmaları veya temel bilimsel araştırmalar için yapılan harcamalar başlangıçta verimsiz gibi görünse de, zamanla yeni teknolojilerin doğmasına ve sanayinin verimliliğinin katlanarak artmasına yol açabilir. Bu nedenle verimlilik kriteri mutlak bir ölçü olarak değil, yönlendirici bir analiz aracı olarak kullanılmalıdır.
Cari harcamalar, devlet mekanizmasının günlük işleyişini sağlamaya yönelik, faydası genellikle bir bütçe dönemiyle sınırlı olan ve her yıl tekrarlanan kamu tüketim harcamalarıdır. Memur maaşları, yolluklar, harcırahlar, kırtasiye alımları, kira, su ve elektrik faturaları bu gruptadır. Cari harcamalar piyasadan mal ve hizmet satın almaya yönelik olduğundan, ekonomideki toplam arz-talep dengesini ve efektif talep düzeyini doğrudan etkiler. Cari harcamalardaki artışlar, tüketim talebini uyararak hızlandıran mekanizması aracılığıyla özel sektör yatırımlarını da tetikleyebilir.
Cari harcamaların bir kısmı doğrudan kamu tüketimine yönelikken, bir kısmı da 'iktisadi gelişme cari harcamaları' olarak adlandırılır. Bunlar, insan sermayesine yapılan yatırımları (eğitim, sağlık, sosyal güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi) kapsar. Örneğin, Tarım Bakanlığı'nın çiftçilere toprak bakımı, ilaçlama, tohum ıslahı ve sulu tarım konularında eğitim vermesi için yaptığı harcamalar, cari nitelikte olmakla birlikte doğrudan tarımsal verimliliği ve iktisadi gelişmeyi destekleyen harcamalardır.
Yatırım harcamaları ise ekonomide sermaye birikimi sağlamayı, ülkenin fiziki üretim kapasitesini artırmayı hedefleyen harcamalardır. Barajlar, otoyollar, limanlar, okul ve hastane binaları gibi kalıcı eserlerin inşası bu kapsama girer. Yatırım harcamaları, çarpan mekanizmasını harekete geçirerek milli gelir düzeyini yükseltir ve yeni istihdam alanları yaratarak işsizliği azaltır. Bir ülkedeki toplam yatırım hacmi, o ülkenin uzun vadeli büyüme performansının ve ekonomik refahının en temel belirleyicisidir.
Gerçek harcamalar, kamu kurumlarının doğrudan bir mal, hizmet veya iş gücü karşılığında yaptığı ödemelerdir. Memur maaşları, bina inşaat giderleri, gıda ve malzeme alımları gerçek harcamalardır. Bu harcamalarda devlet ya üretim faktörlerini doğrudan satın alarak üretimi kamu eliyle gerçekleştirir ya da piyasada üretilmiş hazır mal ve hizmetleri satın alarak kamu tüketimine sunar. Gerçek harcamalar, milli gelire doğrudan dahil olur ve ekonomide yeni gelir akımlarının doğmasına yol açar.
Transfer harcamaları ise cari dönem üretimine doğrudan talep yaratmayan, sadece satın alma gücünün veya servet unsurlarının kişiler, kurumlar ya da bölgeler arasında el değiştirmesini sağlayan harcamalardır. Transfer harcamalarında devlet, ödeme yaptığı kişilerden o an için doğrudan bir mal veya hizmet teslimi almaz. Bu harcamalar tamamen karşılıksız olabileceği gibi (emekli maaşları, işsizlik ödemeleri, sübvansiyonlar, iç borç faiz ödemeleri), sermaye teşkili amacıyla yapılan karşılıklı transferleri de (eski bina, arazi veya menkul kıymet satın alımları) kapsayabilir.
İç borçların anapara ve faiz ödemeleri, devlet açısından yeni bir üretim faktörü elde edilmediği için transfer harcaması niteliğindedir. Buna karşılık, dış borçların anapara ve faiz ödemeleri gerçek harcama olarak kabul edilir; çünkü bu ödemelerle milli hasılanın bir kısmı yurt dışına aktarılmakta ve geçmişte satın alınmış olan yabancı üretim faktörlerinin bedeli ödenmektedir. Benzer şekilde, merkezi idareden mahalli idarelere yapılan gelir aktarımları da karşılığında doğrudan bir hizmet alınmadığı için transfer harcamasıdır.
Adi (normal) harcamalar, devletin rutin kamu hizmetlerini yürütmek için her yıl düzenli olarak yaptığı idari ve operasyonel giderlerdir. Olağanüstü harcamalar ise bütçe hazırlanırken öngörülemeyen, deprem, sel gibi doğal afetler veya savaş gibi büyük krizler nedeniyle ya da devasa altyapı projeleri (Boğaz Köprüsü, Keban Barajı vb.) için yapılan, her yıl tekrarlanmayan harcamalardır. Bu ayrımda harcamanın tahmin edilebilirliği, tekrarlanma sıklığı ve yarattığı faydanın süresi (bütçe dönemini aşıp aşmadığı) temel kriterlerdir.
Zorunlu ve gönüllü (isteğe bağlı) harcamalar ayrımı, özellikle mahalli idarelerin bütçelerini planlamasında büyük önem taşır. Kanunlar veya sözleşmeler gereği yapılmak zorunda olan, ertelenmesi mümkün olmayan harcamalar zorunlu harcamalardır. Personel maaşları, dış borç taksitleri, çevre temizliği, su ve kanalizasyon hizmetleri zorunlu harcamalara örnektir. Bütçe imkanları elverdiğinde yapılan, ertelenmesi toplum hayatını doğrudan felce uğratmayacak park, bahçe ve meydan düzenlemeleri gibi sosyal harcamalar ise gönüllü (ihtiyari) harcamalar kapsamında değerlendirilir.