Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kendilerine anayasa ve yasalarla yüklenen kamu hizmetlerini ve görevlerini yerine getirebilmesi için finansal kaynaklara ihtiyacı bulunmaktadır. Kamu kesiminin anayasal sınırlar içerisinde başvurduğu ve çeşitli kaynaklardan elde ettiği gelirlerin tümüne kamu gelirleri denilmektedir. Kamu gelirlerinin elde edilmesindeki en temel ve geleneksel gerekçe, kamu harcamalarının finansmanının sağlanmasıdır. Bu durum kamu gelirlerinin 'mali gerekçesi' veya 'mali amacı' olarak adlandırılır.
Ancak modern devlet anlayışında meydana gelen değişimlerle birlikte devletler, sadece klasik kamu hizmetlerini yürütmekle kalmayıp ekonomik ve sosyal hayata da aktif olarak müdahale etmektedirler. Bu doğrultuda kamu gelirleri; kaynak dağılımında etkinliği sağlamak, gelir bölüşümündeki adaletsizlikleri gidermek, iktisadi büyümeyi ve kalkınmayı desteklemek ile ekonomik istikrarı korumak gibi sosyo-ekonomik amaçları gerçekleştirmek üzere de stratejik birer politika aracı olarak kullanılmaktadır.
Kamu gelirleri kapsam yönünden dar ve geniş anlamda olmak üzere ikiye ayrılarak incelenir. Dar anlamda kamu gelirleri, sadece merkezî yönetimin (genel bütçeli idarelerin) çeşitli kaynaklardan elde ettiği gelirleri kapsar. Geniş anlamda kamu gelirleri ise merkezî yönetimin gelirlerinin yanı sıra yerel yönetim kuruluşlarının, parafiskal kurumların (sosyal güvenlik kurumları ve meslek odaları gibi) ve kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) elde ettiği tüm gelirleri içine alan daha kapsamlı bir kavramdır.
Kamu gelirleri, sahip oldukları yapısal ve hukuki özellikler dikkate alınarak farklı kriterlere göre sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırmalardan ilki 'cebrîlik' kriteridir. Bu kritere göre kamu gelirleri, cebre dayanan (cebrî) ve cebre dayanmayan (gönüllü) gelirler olarak ikiye ayrılır. Vergiler, harçlar, resimler, şerefiye, para ve vergi cezaları ile parafiskal gelirler cebrî nitelikteyken; mülk ve teşebbüs gelirleri, zorunlu olmayan borçlanmalar ile bağış ve yardımlar cebre dayanmayan gelirler grubundadır.
İkinci sınıflandırma kriteri, gelirlerin sağlandığı kaynağın niteliğidir. Bu kapsamda kamu gelirleri 'özel ekonomi gelirleri' ve 'kamu ekonomi gelirleri' olarak ikiye ayrılır. Devletin piyasa ekonomisi kuralları içinde, özel hukuk hükümlerine tabi olarak yürüttüğü faaliyetlerden elde ettiği mülk, kiralama, satış ve teşebbüs gelirleri özel ekonomi gelirleridir. Devletin egemenlik gücüne dayanarak, kamu hukuku kuralları çerçevesinde elde ettiği vergiler, harçlar ve cezalar ise kamu ekonomisi gelirlerini oluşturur.
Üçüncü sınıflandırma kriteri ise 'süreklilik' durumudur. Kamu gelirleri bu kritere göre 'adi (olağan)' ve 'olağanüstü' gelirler olarak ikiye ayrılır. Normal ve alışılagelmiş kamu hizmetlerinin yürütülmesi için her yıl tekrarlanan, sürekli ve düzenli gelir kaynaklarından elde edilen gelirlere olağan gelirler denir; vergi, resim ve harçlar bu gruptadır. Genellikle aniden ortaya çıkan, önceden tahmin edilemeyen olağanüstü giderleri karşılamak için geçici olarak başvurulan borçlanma, emisyon (para basma) ve savaş ganimetleri ise olağanüstü gelirlerdir. Ancak günümüzde borçlanma, sıkça başvurulması nedeniyle fiilen olağan bir gelir niteliği kazanmıştır.
Vergi, modern kapitalist ekonomilerde devletin en temel ve vazgeçilmez gelir kaynağıdır. Gelişmiş ülkelerde kamu gelirlerinin %75 ile %95 gibi çok büyük bir kısmını vergiler oluşturur. Vergi; devlet veya vergilendirme yetkisi devredilmiş kamu kurumları tarafından, fert ve kurumlardan hukuki cebir altında, karşılıksız olarak alınan iktisadi değerlerdir. Verginin en belirgin özelliği karşılıksız olmasıdır; ödeyen kişiye doğrudan özel bir hizmet sunulmaz, ödeme gücü ilkesine göre alınır ve genel kamu hizmetlerinin finansmanında kullanılır.
Harç ise, kamu kurumlarının sunduğu belirli ve somut bir hizmetten yararlanmak isteyen kişilerden, bu yararlanmanın karşılığı olarak tahsil edilen bedeldir. Harçta faydalanma ilkesi geçerlidir ve ödenen bedel ile sunulan hizmet arasında doğrudan bir ilişki vardır. Eğitim harçları, noter harçları ve pasaport harçları buna örnektir. Harçlar da kanunla konulur ve hizmetten yararlanmak isteyenler için zorunludur. Harç tutarı hizmet maliyetinin altında (pozitif dışsallık durumunda) veya üstünde (gelir sağlama amacıyla) belirlenebilir.
Resim, bir işin veya faaliyetin yapılmasına yetkili kamu kurumları tarafından izin verilmesi, ruhsatlandırılması veya tescili karşılığında alınan bedellerdir. Günümüzde resimlerin önemi azalmış, geçmişte resim adı altında alınan birçok yükümlülük (eğlence, ilan-reklam ve damga vergisi gibi) vergiye dönüştürülmüştür. Şerefiye ise, özellikle belediyelerin gerçekleştirdiği yol, köprü, meydan gibi bayındırlık hizmetleri sonucunda çevredeki gayrimenkullerin değerinde meydana gelen artış nedeniyle, bu gayrimenkullerin sahiplerinden alınan zorunlu bir değer artışı katılım payıdır.
Parafiskal gelirler (vergi benzeri gelirler), iktisadi, sosyal ve mesleki amaçlı kamu kuruluşlarının (sosyal güvenlik kurumları, barolar, ticaret odaları vb.) kendi özel kanunlarına dayanarak, üyelerinden veya sundukları hizmetlerden yararlananlardan zorunlu olarak tahsil ettikleri bedellerdir. Bu gelirler, cebren alınmaları yönüyle vergiye; belirli bir hizmet veya üyelik karşılığı olmaları yönüyle ise harca benzerler. Toplanan bu gelirler devlet bütçesine değil, ilgili kurumun kendi bütçesine gelir kaydedilir.
Fonlar, belirli bir amacın veya birbirine yakın kamusal hedeflerin gerçekleştirilmesi için bütçe içinde veya bütçe dışında oluşturulan, özel gelir kaynaklarına sahip özel hesaplardır. Fonların en büyük avantajı, bütçe dışı tutulduklarında harcama süreçlerinin daha esnek, hızlı ve bürokrasiden uzak olmasıdır. Türkiye'de geçmişte sayıları çok artan fonlar, bütçe birliğini bozduğu gerekçesiyle büyük ölçüde tasfiye edilmiştir. Günümüzde Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu gibi sınırlı sayıda bütçe dışı fon varlığını sürdürmektedir.
Mali tekeller, devletin talep esnekliği düşük olan veya ikame imkanı bulunmayan bazı malların (tütün, alkol vb.) üretimini ve dağıtımını kendi tekeline almasıyla elde ettiği gelirlerdir. Devlet bu malların fiyatını maliyetinin çok üzerinde belirleyerek yüksek bir tekel rantı elde eder. Ayrıca bu mallar üzerinden alınan yüksek tüketim vergileriyle devlete çift yönlü gelir sağlanır. Günümüzde serbestleşme ve özelleştirme politikaları neticesinde mali tekellerin kamu gelirleri içindeki payı ve önemi oldukça azalmıştır.
Devletler mülk ve teşebbüs gelirleri kapsamında sahip oldukları bina, arazi, orman ve maden gibi taşınmazları kiraya vererek veya satarak gelir elde ederler. Ayrıca sanayi, ulaşım, bankacılık ve iletişim sektörlerinde kurdukları kamu teşebbüsleri (KİT'ler) vasıtasıyla da gelir sağlarlar. Son yıllarda liberal politikaların etkisiyle devletin üretimdeki payının azaltılması amacıyla yapılan özelleştirmelerden elde edilen özelleştirme gelirleri de önemli bir geçici kaynak haline gelmiştir. Para basmaktan doğan senyoraj gelirleri, devalüasyon kaynaklı kur farkı gelirleri ve enflasyonun satın alma gücünü eriterek devlete kaynak aktarması (enflasyon vergisi) da para politikası kaynaklı gelirler arasındadır.
Bunların dışında, gerçek veya tüzel kişilerden, yabancı devletlerden veya uluslararası kuruluşlardan sağlanan bağış ve yardımlar ile mirasçısız ölen kişilerin mallarının hazineye kalması (esham-ı metruke) ve yasalara uymayanlara kesilen para ve vergi cezaları da diğer kamu gelirleri arasında yer alır. Para ve vergi cezalarının temel amacı gelir elde etmek değil, caydırıcılık sağlamaktır; ancak kural ihlallerinin artmasıyla bu cezalar da bütçede önemli bir büyüklüğe ulaşabilmektedir.
Türkiye'de genel bütçe gelirleri ana hatlarıyla; Vergi Gelirleri (gelir, kurumlar, mülkiyet, dâhilde alınan mal ve hizmet vergileri, dış ticaret vergileri, damga vergisi ve harçlar), Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri (KİT ve kamu bankası gelirleri, mal ve hizmet satış gelirleri, kira gelirleri), Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler, Faizler, Paylar ve Cezalar, Sermaye Gelirleri ve Alacaklardan Tahsilat olmak üzere altı ana grupta sınıflandırılmaktadır.