Ünite 8: Kamu Gelirleri

Gelişmiş Ülkelerde Vergi Oranları

Sanayileşmiş Batı ülkelerinde toplanan toplam kamu gelirlerinin %75 ile %95 gibi çok büyük bir kısmını vergiler oluşturmaktadır. Bu durum verginin modern devletlerdeki en birincil finansman aracı olduğunu somut olarak kanıtlamaktadır.

Emlak Vergisi Tahsilat Yetkisi

Türkiye'de emlak vergisini belediyeler tahsil eder; ancak devlet vergilendirme yetkisini değil, sadece tahsil yetkisini devretmiştir. Verginin oranını ve esaslarını belediyeler değiştiremez, bu kurallar merkezî yönetim tarafından kanunla belirlenir.

Türkiye'de Kalan Bütçe Dışı Fonlar

1990 yılına kadar sayıları 104'e ulaşan fonlar bütçe birliğini bozduğu için tasfiye edilmiştir. Günümüzde sadece Savunma Sanayii Destekleme Fonu, Sosyal Yardımlaşma Fonu, Tanıtma Fonu, TMSF ve Özelleştirme Fonu gibi sınırlı sayıda bütçe dışı fon kalmıştır.

Tekel Genel Müdürlüğü Dönemi

Türkiye'de alkollü içki ve sigara ithalatının yasak olduğu dönemlerde Tekel Genel Müdürlüğü, katma bütçeli bir idare olarak bu malları yüksek kâr marjıyla satıp elde ettiği gelir fazlasını doğrudan genel bütçeye aktarmıştır.

Anahtar Kavramlar

Kamu GelirleriKamu kesiminin anayasal sınırlar içerisinde, kamu hizmetlerinin finansmanı ve sosyo-ekonomik amaçları gerçekleştirmek üzere çeşitli kaynaklardan elde ettiği gelirlerin tümüdür.

Dar Anlamda Kamu GeliriSadece merkezî yönetim bütçesi kapsamında yer alan idarelerin çeşitli kaynaklardan elde ettiği gelirleri ifade eden dar kapsamlı tanımdır.

Geniş Anlamda Kamu GeliriMerkezî yönetimin gelirlerinin yanı sıra yerel yönetimlerin, parafiskal kurumların ve kamu iktisadi teşebbüslerinin elde ettiği tüm gelirleri kapsayan geniş tanımlamadır.

Cebrî GelirlerMükelleflerin ödeme konusunda herhangi bir irade serbestisine sahip olmadığı, devletin egemenlik gücüne dayanarak zorla aldığı vergi, harç, resim ve ceza gibi gelirlerdir.

Adi (Olağan) Kamu GeliriNormal ve alışılagelmiş kamu hizmetlerinin gerçekleştirilmesi için her yıl tekrarlanan ve sürekli kaynaklardan elde edilen vergi, resim, harç gibi gelirlerdir.

Olağanüstü Kamu GeliriAniden ortaya çıkan, önceden tahmin edilemeyen olağanüstü giderleri karşılamak üzere geçici olarak başvurulan borçlanma, emisyon ve savaş tazminatı gibi gelirlerdir.

VergiDevletin, kamu harcamalarını finanse etmek ve sosyo-ekonomik hedeflere ulaşmak amacıyla fert ve kurumlardan hukuki cebir altında, karşılıksız olarak aldığı parasal değerlerdir.

HarçKamu kurumlarının sunduğu belirli bir hizmetten doğrudan yararlanan kişilerden, bu yararlanmanın karşılığı olarak faydalanma ilkesine göre tahsil edilen bedeldir.

ResimKamu kurumları tarafından belirli bir işin veya faaliyetin yapılmasına izin verilmesi, ruhsat verilmesi veya tescil edilmesi karşılığında alınan kamusal bedeldir.

ŞerefiyeBelediyelerin gerçekleştirdiği bayındırlık ve altyapı hizmetleri sonucunda değeri artan gayrimenkullerin sahiplerinden alınan zorunlu değer artış payıdır.

Parafiskal GelirlerSosyal güvenlik kurumları ve meslek odaları gibi kuruluşların, kendi bütçelerini finanse etmek amacıyla üyelerinden kanuna dayanarak topladıkları zorunlu prim ve aidatlardır.

FonBelirli bir kamu hizmetinin veya amacın gerçekleştirilmesi için bütçe içinde veya dışında ayrılan, özel gelir ve harcama kurallarına tabi kamusal nitelikli özel hesaptır.

Mali Tekel GeliriDevletin bazı malların üretim ve satışını tekeline alarak, fiyatını maliyetinin çok üzerinde belirlemesi sonucu elde ettiği yüksek kâr ve rant geliridir.

SenyorajDevletin para basma yetkisini elinde bulundurması sayesinde, basılan paranın nominal değeri ile üretim maliyeti arasındaki farktan elde ettiği gelirdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Devlet Bankalarının Kuruluş Amaçları

Türkiye'de Denizcilik Bankası deniz yolu ulaşımını, Etibank madenciliği, Emlak Bankası konut sektörünü, Halk Bankası esnafı ve Ziraat Bankası çiftçileri desteklemek amacıyla kurulmuş ve kamuya gelir sağlayan teşebbüsler olmuştur.

Hazine Bonosu ile Emisyon İlişkisi

Mali yıl içinde bütçe dengesizliği yaşandığında hükümetler Merkez Bankasına hazine bonosu satarak borçlanabilirler. Merkez Bankası bu bonoları satın almak için emisyona (para basımına) giderek piyasadaki para miktarını artırır.

Devalüasyonun Hazineye Gelir Etkisi

Ulusal paranın yabancı paralar karşısında devalüasyon yoluyla değerinin düşürülmesi, devletin elinde bulundurduğu döviz ve altın stoklarının ulusal para cinsinden değerini artırarak hazineye dolaylı ve kesin bir gelir sağlar.

Enflasyon Vergisi Mekanizması

Yüksek enflasyon ortamında paranın satın alma gücü erir. Bu durum, bireylerin elindeki reel satın alma gücünün hissettirilmeden devlete transfer edilmesine yol açtığı için iktisat literatüründe 'enflasyon vergisi' olarak adlandırılır.

Eski Dönem Savaş Ganimetleri

Modern bütçelerde yeri olmayan ancak eski dönemlerde devletlerin en önemli olağanüstü gelir kaynaklarından birini oluşturan kalemler, savaşlardan elde edilen ganimetler ve yenilen devletlerden alınan savaş tazminatlarıdır.

Esham-ı Metruke (Mirasçısız Mallar)

Türkiye'de yürürlükte olan medeni hukuk kurallarına göre, herhangi bir yasal veya atanmış mirasçısı bulunmadan vefat eden kişilerin tüm mal varlığı ve terekesi kanun gereği doğrudan devlet hazinesine kalır.

Sınavda Dikkat Et

Verginin en önemli özelliğinin 'karşılıksız' olması olduğunu unutmayın; sınavda harç ile arasındaki en büyük fark olarak bu karşılık ilişkisi sorulur.
Emlak vergisinin belediyelerce toplanmasının belediyelere kanun yapma yetkisi vermediğini, yetkinin sadece tahsilatla sınırlı olduğunu aklınızda tutun.
Parafiskal gelirlerin bütçe dışı kurumlara (SGK, Barolar vb.) ait olduğunu ve genel bütçeye dahil edilmediğini sınavda seçeneklerde mutlaka arayın.
Şerefiye ödemelerinin belediyelerin bayındırlık (yol, köprü vb.) faaliyetleri sonucu oluşan 'değer artışı' nedeniyle alındığını unutmayın.
Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu'nun bütçe içinde takip edildiğini, Savunma Sanayii ve Sosyal Yardımlaşma fonlarının ise bütçe dışı olduğunu ayırt edin.
Resimlerin günümüzde önemini kaybettiğini ve damga vergisi gibi kalemlerin artık resim değil vergi olarak tahsil edildiğini unutmayın.