Ünite 5: Ücret, Ücret Teorileri ve Ücret Sistemleri — Önemli Kavramlar

İşçinin emeğinin ve çalışmasının karşılığında almış olduğu temel veya doğrudan ücreti kapsayan, ek ödemeleri içermeyen safi ödemedir. Örneğin, işçinin sözleşmesinde yazan baz saat veya yevmiye ücreti çıplak ücrettir.

Çıplak ücretin üzerine prim, ikramiye, ilave tediye, yemek, yakacak, yol ve kira yardımı gibi ayni ve nakdi sosyal yardım ödemelerinin eklenmesiyle bulunan toplam ücret tutarıdır.

İşçiye ödenen giydirilmiş ücretin üzerine yürürlükteki kanunlar çerçevesinde sosyal güvenlik primi işveren payı ve işsizlik sigortası primi işveren payının ilave edilmesiyle bulunan nihai işçilik gideridir.

İşçinin eline geçen ücretin ilgili ülke parası ile ifade ettiği rakamsal ve nominal değerdir. Örneğin bir işçinin gün sonunda eline geçen 100 ₺ parasal ücreti gösterir.

Parasal ücretin gerçek satın alma gücünü ifade eden kavramdır; yani o nominal para ile satın alınabilecek mal ve hizmet miktarını gösterir. Örneğin 100 ₺ ile 100 ekmek alabiliyorken fiyat artışıyla 50 ekmek alınabiliyorsa reel ücret düşmüştür.

Ücretlerin gerçek satın alma gücünü enflasyona karşı korumak amacıyla, ücretlerin fiyat endekslerine veya seçilen ekonomik bir göstergeye bağlanarak otomatik olarak artırılması sistemidir.

Sadece çalışanın değil, bakmakla yükümlü olduğu aile bireylerinin de gıda, konut, sağlık gibi ihtiyaçlarını insan onuruna yaraşır şekilde karşılayacak asgari sınırları içeren geniş kapsamlı ücret anlayışıdır.

İşçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve gıda, konut, giyim, sağlık gibi zorunlu ihtiyaçlarını günün fiyatları üzerinden asgari düzeyde karşılamaya yeten, yasal olarak altına inilemeyen zorunlu ücrettir.

Klasik iktisatçılar tarafından savunulan, ücretin işçinin ve ailesinin yaşamını sürdürebilmesi için gerekli en az tüketim mallarını sağlayan düzeyde olması gerektiğini öngören ve Malthus'un nüfus teorisine dayanan teoridir.

J.S. Mill tarafından geliştirilen, ücret düzeyinin işgücü potansiyeli ile girişimciler tarafından ücretler için ayrılmış sabit fon arasındaki ilişkiye bağlı olduğunu savunan geleneksel teoridir.

Karl Marks'a ait olan, işçinin çalışma saatlerinin bir kısmında kendi geçim değerini ürettiğini, kalan karşılıksız çalışma saatlerinde ise kapitaliste aktarılan 'artık değer' (kâr) yarattığını savunan teoridir.

Neo-klasik iktisadın temel kuramı olup, ücret düzeyinin istihdam edilen son işçinin (marjinal işçinin) üretime sağladığı katma değer yani marjinal verim ile belirlendiğini savunan modern teoridir.

Ücret seviyesinin arz ve talep gibi ekonomik parametrelerden ziyade, işçi sendikaları ile işverenlerin müzakere ve pazarlık güçlerine göre en yüksek ve en düşük sınırlar arasında şekillendiğini savunan teoridir.

İşçilere piyasa ortalamasının üzerinde ücret verilmesinin emek verimliliğini artıracağını, kaytarma eğilimini ve işçi devir maliyetlerini düşüreceğini savunan çağdaş ücret teorisidir.

Üretim randımanına bakılmaksızın, çalışanın iş başında geçirdiği zaman birimine (saat, gün, ay) göre önceden belirlenmiş sabit ücretin ödendiği en yaygın kök ücret sistemidir.

Bir ürün veya iş birimi için saptanan birim ücretin, çalışan tarafından üretilen toplam iş birimiyle çarpılması suretiyle hesaplanan ve verimliliği teşvik eden sistemdir.

Joseph Scanlon tarafından geliştirilen, yönetim ve çalışanların işbirliğiyle birim başına düşen işçilik maliyetinin azaltılması ve elde edilen kazancın paylaşılması esasına dayanan işletme performansı teşvik sistemidir.

Çalışanların işletmenin dönem sonunda elde ettiği kârdan, önceden saptanmış bir orana göre peşin veya geciktirilmiş olarak pay almaları suretiyle motivasyonu artırmayı amaçlayan sistemdir.