← Ünite 14
İnsan Kaynakları Yönetimi

Ünite 14: İnsan Kaynakları Yönetiminde Ölçme ve Değerlendirme

James Harrington'ın Ölçüm İlkesi
James Harrington, ölçümün kontrol ve gelişim üzerindeki rolünü şu sözlerle vurgulamıştır: 'Ölçüm, kontrolün sağlanmasında ilk adım olup, nihayetinde gelişim sağlar. Ölçemezseniz, anlayamazsınız. Eğer anlamazsanız, kontrol edemezsiniz, eğer kontrol edemezseniz, geliştiremezsiniz.'
Peter Drucker'ın İK Misyonu Öngörüsü
Yönetim gurusu Peter Drucker, İK departmanlarının gelecekteki stratejik yönünü çizmek amacıyla, 'Her şeyden önce personel departmanları, hedeflerini çalışanların maliyetlerinden çok, getirileri yönüne çevirmelidirler' diyerek maliyet odağından katma değer odağına geçişi işaret etmiştir.
1920'li Yıllar ve Personel Araştırmaları
İK ölçüm ve değerlendirme çalışmalarının kökeni 1920'li yıllara kadar uzanmaktadır. Bu dönemde ilk kez 'personel araştırması' kavramı gündeme gelmiş ve personel yönetimi faaliyetlerinin ölçümü için ilk temel kriterler geliştirilmeye başlanmıştır.
1990'lı Yıllar ve Değerlendirmede Altın Çağ
İKY'nin değerlendirilmesine en büyük katkıyı sağlayan akademik ve uygulamalı çalışmalar 1990'lı yıllarda yapılmıştır. Bu dönemde modern yaklaşımlar, Yüksek Performanslı İş Sistemleri ve stratejik İK modelleri önem kazanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Ölçme (Measurement)İnsan kaynakları ile ilgili her türlü etkinlik, etkililik, verimlilik ve performans için temel oluşturan, karşılaştırma imkanı sağlayan sayısal ve sayısal olmayan değerler bütünüdür.
Değerlendirme (Evaluation)Ölçüm çalışmaları sonucunda elde edilen çeşitli verilerin ve değerlerin, örgüte stratejik yön vermek amacıyla analiz edilmesi ve yorumlanması sürecidir.
Hesap Verebilirlik (Accountability)İKY departmanının belirlenen hedeflere ulaşıp ulaşmadığını ve kendisine tahsis edilen bütçeyi ne derece etkin kullandığını üst yönetime kanıtlarla sunabilme sorumluluğudur.
Maliyet/Yarar Analiziİnsan kaynakları faaliyetlerinin ve sunulan hizmetlerin maliyetleri ile bu faaliyetlerden elde edilen somut ve soyut yararların karşılaştırılması sürecidir.
İnsan Kaynakları MuhasebesiÇalışanların bilgi, beceri ve deneyimlerini beşeri varlık olarak kabul edip, bunlara yapılan harcamaları ve ekonomik değerleri finansal tablolarda raporlama çalışmasıdır.
İnsan Kaynakları Denetimi (HR Audit)İşletmedeki personel faaliyetlerinin etkinliğini, yasalara uyumunu ve en iyi uygulamalara paralelliğini değerlendirmek amacıyla yapılan sistematik ölçüm çalışmasıdır.
Kıyaslama (Benchmarking)İşletmenin İK süreçlerini ve performans sonuçlarını, alanında en iyi uygulamalara sahip lider işletmelerle karşılaştırarak öğrenme ve geliştirme sürecidir.
Temel Başarı Göstergeleri (KPI)İKY'nin amaç ve hedeflerini işletmeninkilerle uyumlaştırmak amacıyla kullanılan, finansal, verimlilik, etkililik ve müşteri odaklı stratejik ölçüm araçlarıdır.
Yüksek Performanslı İş Sistemleri (YPİS)Çalışanların katılımını, becerilerinin geliştirilmesini ve motivasyonunu artırarak organizasyonel etkililiği teşvik eden entegre İK politikaları ve uygulamaları bütünüdür.
Kanıtlara Dayalı İKYİKY kararlarının ve uygulamalarının, sezgiler yerine işletme içi fiili verilere, bilimsel araştırma sonuçlarına ve somut analizlere dayandırılması felsefesidir.
İK Başarı Göstergesi (HR Scorecard)İK faaliyetlerini finansal, müşteri, içsel süreçler ve öğrenme-gelişme boyutlarıyla ele alarak stratejik çıktılarla ilişkilendiren dengeli ölçüm tablosudur.
İçsel PazarlamaİK departmanının sağladığı tasarruf, verimlilik ve yararlara ilişkin bilgileri diğer departmanlarla paylaşarak kendi stratejik önemine çalışanları inandırma çabasıdır.
Gönüllü İş Gücü DevriÇalışanların kendi istekleriyle işten ayrılma oranını gösteren ve İK'nın elde tutma stratejilerinin başarısını ölçen kritik bir kadrolama göstergesidir.
İş Gücü Gider OranıToplam iş gücü maliyetlerinin işletmenin toplam giderlerine veya gelirlerine olan oranını gösteren finansal İK ölçümüdür.
Seçim OranıBelirli bir pozisyon için başvuran toplam aday sayısı ile işe kabul edilen aday sayısı arasındaki ilişkiyi gösteren kadrolama ölçümüdür.
Beşeri Sermayeİşletme çalışanlarının sahip olduğu ve organizasyona katma değer sağlayan kümülatif bilgi, beceri, deneyim, sağlık ve moral gücü bütünüdür.
Etkinlik (Efficiency)İK faaliyetlerinin gerçekleştirilmesinde kaynakların (zaman, bütçe, iş gücü) ne kadar tasarruflu ve doğru kullanıldığını gösteren orandır.
Etkililik (Effectiveness)İK programlarının ve uygulamalarının, işletmenin uzun ve kısa vadeli stratejik amaçlarına ne derece ulaştığını ve sonuç odaklılığını gösteren kriterdir.
Yasalara Uyum DenetimiİK uygulamalarının yürürlükteki iş kanunlarına, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatlarına uygun olup olmadığını belirlemek için yapılan denetim türüdür.
En İyi Uygulamalar Denetimiİşletmenin İK departmanının yürüttüğü süreçleri, sektörde mükemmelliği yakalamış firmaların standartlarıyla karşılaştıran denetim yaklaşımıdır.
İşlevlere Özgü DenetimSadece eğitim, ücret yönetimi veya işe alım gibi belirli bir İK alt fonksiyonunun performansını ve süreçlerini inceleyen odaklanmış denetimdir.
İK Gider FaktörüToplam İK departmanı harcamalarının işletmedeki toplam çalışan sayısına bölünmesiyle elde edilen operasyonel maliyet göstergesidir.
Oryantasyon Maliyetiİşe yeni başlayan çalışanların işletmeye ve işe uyum sağlamaları amacıyla düzenlenen programların toplam finansal yükünü ifade eden ölçümdür.
Proaktif İK YaklaşımıSorunlar ortaya çıkmadan önce ölçüm ve analizlerden yararlanarak önleyici programlar ve stratejiler geliştirilmesini öngören yönetim tarzıdır.
Yedekleme Planı OranıBoşalan kritik pozisyonların, önceden belirlenmiş ve hazırlanmış iç yedek listedeki çalışanlar tarafından doldurulma yüzdesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Dengeli Başarı Göstergesi (1992)

Robert Kaplan ve David Norton tarafından 1992 yılında Harvard Business Review'da yayınlanan makaleyle 'Dengeli Başarı Göstergesi' (Balanced Scorecard) modeli tanıtılmıştır. Bu model, İK Başarı Göstergesi'nin (HR Scorecard) geliştirilmesine doğrudan ilham kaynağı olmuştur.

Şifa Hastanesi Hemşire Devir Oranı Krizi

İstanbul'da faaliyet gösteren Şifa Hastanesi'nde 450 kişilik hemşire kadrosunda yıllık iş gücü devir oranı %25 seviyesindeyken, son üç yıl içinde bu oran %35'e yükselmiştir. Bu durum temin süreci üzerinde ciddi bir baskı ve maliyet artışı yaratmıştır.

Şifa Hastanesi Temin Maliyeti Analizi

Şifa Hastanesi İK departmanı verilerine göre, 2005-2007 yılları arasında farklı kaynaklardan toplam 273 başvuru alınmış, bunlardan 52 hemşire işe başlamış ancak bir yılın sonunda 19'u işten ayrılmıştır. Bu süreçte toplam temin maliyeti 14.045 Dolar olarak gerçekleşmiştir.

En Pahalı Temin Kaynağı: Özel İstihdam Büroları

Şifa Hastanesi vaka analizinde, özel istihdam kuruluşları aracılığıyla yapılan işe alımlarda sadece 9 adaydan 2'si işi kabul etmiş, ancak bu kaynağın toplam temin maliyeti 4.000 Dolar ile tüm kaynaklar arasındaki en yüksek harcamayı oluşturmuştur.

En Etkin Temin Kaynağı: Üniversiteler

Şifa Hastanesi verilerine göre, üniversitelerden çekilen 24 adayın 10'u iş teklifini kabul etmiş ve bunların 8'i birinci yılın sonunda da işte kalmıştır. 1.300 Dolar maliyetle en yüksek işte kalma başarısı bu kaynakta yakalanmıştır.

İş Tekliflerini Reddetme Nedenleri Araştırması

Şifa Hastanesi'nde yapılan telefon anketinde, hemşirelerin iş tekliflerini reddetme nedenlerinin başında %28,3 ile 'takip eksikliği (zamanında gerçekleşmeyen süreçler)' ve %26,1 ile 'temin sürecini yöneten kişiyle ilgili olumsuz algı' gelmektedir.

YPİS'te Aday Havuzu Farkı (8,24'e karşı 36,55)

Gary Dessler'in (2011) verilerine göre, düşük performanslı işletmelerde açılan her pozisyon için nitelikli aday sayısı ortalama 8,24 iken, Yüksek Performanslı İş Sistemlerine (YPİS) sahip işletmelerde bu sayı 36,55'e ulaşmaktadır.

YPİS'te Eğitim Saati Farkı

Yüksek performanslı işletmelerde işe yeni başlayan bir çalışana ilk yıl ortalama 116,87 saat eğitim verilirken, düşük performanslı işletmelerde bu süre sadece 35,02 saattir. Deneyimli çalışanlarda ise bu fark 72 saate karşı 13,4 saattir.

YPİS'te Çalışan Başına Satış Performansı

YPİS uygulayan yüksek performanslı işletmelerde çalışan başına düşen yıllık satış miktarı 617.576 Dolar düzeyindeyken, düşük performanslı işletmelerde bu rakam 158.101 Dolar seviyesinde kalmaktadır.

Düşük ve Yüksek Performanslılarda Defter Değeri Oranı

İKY uygulamalarında yüksek performans gösteren işletmelerin piyasa değeri / defter değeri oranı 11,06 iken, İK süreçleri zayıf olan düşük performanslı işletmelerde bu oran 3,64 olarak ölçülmüştür.

Ölçüm Sayısında Altın Sınır

İK ölçüm ve değerlendirme sistemleri tasarlanırken, kaynakların etkin yönetimi ve odaklanma açısından, İK profesyonellerinin aktif olarak takip edeceği gösterge (ölçüm) sayısının 10'u geçmemesi literatürde tavsiye edilmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Geleneksel ve modern ölçüm yaklaşımlarının ayrımına dikkat edin; İK Denetimi ve Maliyet/Yarar Analizi geleneksel iken, Kıyaslama, KPI ve Kanıtlara Dayalı İKY modern yaklaşımlardır.
  • İK ölçümlerinin ideal sayısının 10'u geçmemesi gerektiği bilgisini unutmayın; sınavda sistem tasarımı sorularında bu sayı kritik bir eşiktir.
  • Eğitim ölçümlerinde sadece 'adam/saat' gibi miktar göstergelerinin yetersiz olduğunu, asıl başarının 'etkililik ve davranışsal değişim' ölçümüyle geldiğini hatırlayın.
  • Kanıtlara Dayalı İKY kavramının temel felsefesini iyi kavrayın; bu yaklaşım kararların sezgiler yerine fiili verilere ve bilimsel araştırma sonuçlarına dayandırılmasını gerektirir.
  • YPİS (Yüksek Performanslı İş Sistemleri) uygulayan firmaların düşük performanslı firmalara göre daha yüksek eğitim saatine ve daha düşük iş gücü devrine sahip olduğunu aklınızda tutun.
  • İçsel Pazarlama kavramının İK'nın bütçesini ve stratejik konumunu korumak için diğer departmanlara yönelik yaptığı bilgilendirme çalışması olduğunu unutmayın.