← Ünite 10
İnsan Kaynakları Yönetimi

Ünite 10: İnsan Kaynakları Yönetiminde Koruma İşlevi (İş Güvenliği ve İşgören Sağlığı)

Grev ve İş Kazası Kayıpları Karşılaştırması
2000-2005 yılları arasında Türkiye'de grev nedeniyle kaybedilen yıllık ortalama iş günü sayısı 185.522 iken, iş kazası ve meslek hastalıkları nedeniyle kaybedilen yıllık ortalama iş günü sayısı 1.879.034 olarak gerçekleşmiştir. Bu veri, iş kazalarının yarattığı iş gücü kayıplarının grevlerin neden olduğu kayıplardan yaklaşık on kat daha fazla olduğunu göstermektedir.
2005 Yılı İş Kazası İstatistikleri
2005 yılında Türkiye'de resmi kayıtlara göre 73.923 iş kazası meydana gelmiştir. Bu sayıya göre ülkemizde günde ortalama 207 iş kazası yaşanmaktadır. Aynı yıl içinde iş kazaları sonucu 1.374 işgören sürekli iş göremez hale gelmiş ve 1 milyon 791 bin 292 iş günü kaybı yaşanmıştır.
ABD'de Sırt Yaralanmalarının Maliyeti
National Academy of Sciences'ın 2001 yılı araştırmasına göre, kas-iskelet bozuklukları ve sırt yaralanmaları ABD'de yılda yaklaşık bir milyon işgörenin iş kaybına neden olmaktadır. Bu tür yaralanmaların işverenlere yıllık toplam maliyeti ise 50 milyar dolara ulaşmaktadır.
Ölüm ve Sürekli İş Göremezlik Yüklemesi
Kaza Ağırlık Oranı (KAO) hesaplanırken, ölüm veya sürekli iş göremezlikle sonuçlanan her bir kaza için kayıp gün toplamına standart olarak 7500 gün eklenir. Bu sayı, bir çalışanın kalan çalışma ömrü boyunca üretebileceği ortalama iş günü değerini temsil etmektedir.

Anahtar Kavramlar

Koruma İşleviİşletmede çalışanların fiziksel ve ruhsal varlıklarının korunmasını, iş kazaları ile meslek hastalıklarından doğan iş gücü kayıplarının engellenmesini ve güvenli bir çalışma ortamının sağlanmasını amaçlayan insan kaynakları yönetimi işlevidir.
İş Kazası (Teknik Tanım)Her tür iş ve endüstride istihdam sonucu doğan, bireysel yaralanmaya, maddi hasara veya üretim akışında aksamaya yol açan ve bireysel yaralanma yaratma potansiyeli olan istenmeyen olaylardır. Bu tanımda yaralanma şartı aranmaz.
İş Kazası (Yasal Tanım)5510 sayılı Kanun uyarınca sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle veya işverence sağlanan taşıtla gidiş gelişi sırasında meydana gelen, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen özre uğratan olaydır.
Meslek HastalığıSigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük halleridir.
Kaza Sıklık Oranı (KSO)Belirlenmiş bir zaman kesiti içinde oluşan ve bir günden fazla iş göremezliğe neden olan kazaların, bir milyon iş saatine isabet eden sayısını gösteren standart kıyaslama oranıdır.
Kaza Ağırlık Oranı (KAO)İş kazaları yüzünden bir milyon iş saatinde ne kadarlık bir iş günü kaybı yaşandığını gösteren ve kazaların ciddiyet derecesini ölçen istatistiksel orandır.
Direkt Maliyetlerİş kazası ve meslek hastalıkları sonrasında doğrudan ortaya çıkan ve muhasebeleştirilebilen; sigorta primleri, tedavi masrafları, ilaç bedelleri ve ödenen tazminatlar gibi maliyet unsurlarıdır.
İndirekt Maliyetlerİş kazaları nedeniyle oluşan iş gücü kayıpları, üretim kesintileri, makine hasarları, sipariş gecikmeleri ve işletmenin şöhret kaybı gibi doğrudan kaza maliyeti altında görünmeyen gizli maliyetlerdir.
İş Yerinde ŞiddetBir veya birden fazla çalışanın ya da müşterinin, diğer çalışanlara karşı gösterdiği ve fiziksel veya ruhsal olumsuz sonuçlar yaratan darp, tehdit, taciz, zorbalık ve hakaret gibi davranışlardır.
Badi Sistemi (Buddy System)Özellikle riskli işlerde ve askeri eğitimlerde uygulanan, iki çalışanın iş yerinde güvenlik ve gözetim açısından birbirlerinden doğrudan sorumlu olmasına dayanan ikili koruma sistemidir.
VertigoYükseklik korkusu ve denge kaybı durumu olup, iş analizlerinde yüksekte çalışacak personelin seçiminde aranmaması gereken kritik bir fizyolojik engeldir.
AsbestosisAsbest madenlerinde, tekstil, yalıtım ve tersane işlerinde çalışanlarda asbest tozlarının solunması sonucu akciğerlerde oluşan ciddi bir meslek hastalığıdır.
6331 Sayılı KanunTürkiye'de tüm iş yerlerini ve çalışanları kapsayacak şekilde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini, işveren yükümlülüklerini ve yaptırımları düzenleyen temel kanundur.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu6331 sayılı Kanun gereğince 50 ve daha fazla çalışan istihdam edilen iş yerlerinde kurulması zorunlu olan, iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarını planlayan ve değerlendiren kuruldur.
Reaktif Yaklaşımİş kazası veya meslek hastalığı meydana geldikten sonra durumu analiz edip benzer olayların tekrarlanmaması için önlem almaya odaklanan geriye dönük yaklaşımdır.
Gözetimciİş yerinde çalışanlarla en yakın ilişkide bulunan, iş güvenliği kurallarının uygulanmasından, kaza raporlarının tutulmasından ve eğitimlerin sahaya yansıtılmasından sorumlu ilk amirdir.
Daimi İş Göremezlikİş kazası veya meslek hastalığı sonucu çalışanın çalışma gücünü tamamen veya kısmen kalıcı olarak kaybetmesi durumudur; kaza istatistiklerinde kaza başına 7500 gün kayıp olarak hesaplanır.
Risk Değerlendirmesiİş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilerek derecelendirilmesi sürecidir.
MülgaYeni bir yasanın yürürlüğe girmesiyle geçerliliğini yitirmiş, iptal edilmiş veya yürürlükten kaldırılmış olan eski kanun maddelerini ifade eden hukuk terimidir.
Sanayi Sağlık Uzmanıİşletmelerde zehirlenmeler, kimyasal ve çevresel tehlikeler konusunda uzmanlaşmış, koruma işlevinin yönetiminde önleyici tıp yaklaşımlarını uygulayan profesyoneldir.
Vizite KağıdıÇalışanın iş kazası veya hastalık durumunda sağlık kuruluşuna sevk edildiğini ve iş göremezlik süresinin başlangıcını belgeleyen resmi evraktır.
İdari Para Cezası6331 sayılı Kanun kapsamında iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenlere uygulanan yasal ve mali yaptırımlardır.
İndirekt Maliyetİş kazası sonrasında ortaya çıkan; iş gücü kaybı, üretim durması, makine hasarı ve sipariş gecikmesi gibi doğrudan sigorta tarafından karşılanmayan gizli işletme zararlarıdır.
Direkt Maliyetİş kazası veya meslek hastalığı sonrasında ödenen tedavi masrafları, ilaç bedelleri, tazminatlar ve sosyal güvenlik primleri gibi doğrudan hesaplanabilen maliyetlerdir.
Oryantasyon Eğitimiİşe yeni başlayan çalışanlara işletmeyi tanıtırken aynı zamanda güvenli çalışma yöntemlerini ve iş yerindeki riskleri öğreterek iş güvenliği bilinci oluşturmayı amaçlayan eğitimdir.
Proaktif Yaklaşımİş kazaları ve meslek hastalıkları henüz ortaya çıkmadan önce risk değerlendirmesi ve eğitim çalışmalarıyla tehlikeleri kaynağında önlemeyi amaçlayan önleyici yaklaşımdır.
BisinosisÖzellikle tekstil sektöründe çalışanların pamuk tozuna uzun süre maruz kalması sonucu ortaya çıkan kronik bir akciğer meslek hastalığıdır.
Yükleme Gün SayısıKaza ağırlık oranı hesaplanırken, ölüm veya sürekli iş göremezlikle sonuçlanan her bir vaka için kayıp gün toplamına eklenen standart 7500 günlük süredir.
Gözetimci (İlk Amir)Üretim alanında çalışanlarla doğrudan temas halinde olan, iş güvenliği kurallarının uygulanmasından ve kaza raporlarının tutulmasından sorumlu ilk kademe yöneticidir.
Psiko-Sosyal Stres Faktörleriİş yerindeki rol çatışması, düşük rol bilinci, kötü iletişim ve güvencesizlik gibi çalışanların ruh sağlığını bozarak strese yol açan örgütsel etmenlerdir.
5510 Sayılı Kanunİş kazası ve meslek hastalıklarının yasal tanımlarını yapan, sigortalılık şartlarını ve tazminat yükümlülüklerini düzenleyen Sosyal Sigortalar Kanunu'dur.
Maddi Hasarlı KazaÇalışanlarda herhangi bir fiziksel yaralanmaya yol açmadığı halde makine, ekipman veya iş yerinde hasara neden olan teknik anlamdaki iş kazasıdır.
Öfke Yönetimi Eğitimiİş yerinde şiddet olaylarını engellemek amacıyla çalışanlara stresli anlarda duygularını kontrol etme becerisi kazandıran eğitim programıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kimyasal Madde Kullanımındaki Artış

İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar üretimde insan sağlığına zararlı olduğu bilinen yaklaşık 50 kimyasal madde kullanılırken, günümüzde endüstride ve günlük yaşamda kullanılan kimyasal maddelerin sayısı 1 milyona yaklaşmıştır. Bu maddelerin büyük kısmının insan sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkileri henüz bilinmemektedir.

Pamuk Tozu ve Bisinosis İlişkisi

Tekstil sektöründe çalışan işgörenlerin pamuk tozuna maruz kalması sonucu 'Bisinosis' adı verilen kronik bronşit ve anfizem rahatsızlığı ortaya çıkmaktadır. Bu durum, tekstil fabrikalarında toz emme ve havalandırma sistemlerinin önemini gösteren somut bir meslek hastalığı örneğidir.

ABD'de İş Yeri Cinayetleri Oranı

Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (NIOSH) verilerine göre, ABD'de 1980-1988 yılları arasında meydana gelen iş yeri ölümlerinin %12'sini iş yerinde işlenen cinayetler oluşturmuştur. Bu istatistik, iş yerinde şiddetin koruma işlevi kapsamına alınmasının önemini kanıtlamaktadır.

Avrupa Çalışma Koşulları Anketi Sonuçları

4'üncü Avrupa Çalışma Koşulları Anketi verilerine göre, kadınlar iş yerinde cinsel taciz davranışlarıyla erkeklerden üç kat daha fazla karşılaşmaktadır. Cinsel tacizden en çok etkilenen ülkeler arasında Çek Cumhuriyeti %10, Norveç %7, Türkiye ve Hırvatistan ise %6 oranına sahiptir.

Özdemir Sabancı Suikastı

1990'lı yıllarda Sabancı Holding Genel Merkezinde Özdemir Sabancı ve iki çalışma arkadaşının hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan terör eyleminde, teröristlerin binaya sızmış bir temizlik çalışanından destek aldığı belirlenmiştir. Bu olay, İKY kadrolama sürecinde referans ve geçmiş araştırmalarının hayati önemini gösteren en somut örnektir.

Atlasjet Uçağının Kaçırılması Olayı

Lefkoşa-İstanbul seferini yapan Atlasjet uçağının iki hava korsanı tarafından kaçırılması olayında, pilotların Antalya'ya iner inmez kokpit camından atlayarak uçağı terk etmesi, mürettebata kriz anlarında nasıl davranılması gerektiğine yönelik standart eğitimlerin yeterli düzeyde verilmediğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Türkiye'de İş Kazalarının Yıllık Tahmini Maliyeti

Türkiye'de iş kazaları ve meslek hastalıklarının işletmelere ve ülke ekonomisine getirdiği toplam doğrudan ve dolaylı maliyetin yılda yaklaşık 4 katrilyon Türk Lirası (eski para birimiyle) olduğu tahmin edilmektedir. Bu bütçenin bir kısmı iş yerindeki şiddet olaylarından kaynaklanmaktadır.

OSHA Bilgi Tahrifatı Cezaları

ABD'de Federal İş Güvenliği Yasası (OSHA) uyarınca, tutulması gereken kayıtları ve raporları bilinçli olarak tahrif ederek yanlış bilgi veren işverenlere 10.000 dolara kadar para cezası ve 6 aya kadar hapis cezası uygulanmaktadır. Türkiye'de ise iş güvenliği ihlallerinde hapis cezası öngörülmemiştir.

6331 Sayılı Kanun Yaptırım Miktarları

6331 sayılı Kanun'un 26. maddesi uyarınca, iş sağlığı ve güvenliği kurullarını kurmayan veya kurul kararlarını uygulamayan işverenlere 2.000 TL, çalışan temsilcisi atama yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverenlere ise ihlalin türüne göre 1.000 TL ile 1.500 TL arasında idari para cezası uygulanmaktadır.

İşçinin İş Sözleşmesinin Tazminatsız Feshi

İş Kanunu'nun 25. maddesinin 2. fıkrasının (i) bendi uyarınca, işçinin kendi savsaması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi veya iş yeri ekipmanına 30 günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasar vermesi durumunda, iş sözleşmesi tazminatsız ve ihbarksız olarak feshedilebilir.

Enka Kazakistan Tengiz Şantiyesi Olayları

20 Ekim 2006 tarihinde Enka'nın Kazakistan Tengiz petrol arıtma şantiyesinde Türk ve Kazak işçiler arasında çıkan şiddetli kavgalar sonucunda yüzlerce Türk işçisi yaralanmıştır. Olayların öncesinde şantiyede gerilimin yüksek olması nedeniyle şantiye şefinin dört kez değiştirildiği bildirilmiştir.

Grev ve İş Kazası Kayıpları Karşılaştırması

2000-2005 yılları arasında Türkiye'de grev nedeniyle yılda ortalama 185.522 iş günü kaybedilmişken, iş kazası ve meslek hastalıkları nedeniyle kaybedilen yıllık ortalama iş günü sayısı 1.879.034 olarak kaydedilmiştir. Bu veri, iş kazalarının grevlere kıyasla yaklaşık 10 kat daha fazla iş gücü kaybına yol açtığını göstermektedir.

Türkiye'deki Günlük İş Kazası İstatistikleri

2005 yılı verilerine göre Türkiye'de yılda 73.923 iş kazası meydana gelmiş, bu kazalar sonucunda günde ortalama 2,47 çalışan hayatını kaybederken, yaklaşık 4 çalışan bir daha çalışamayacak şekilde sürekli iş göremez (sakat) kalmıştır.

ABD'deki Sırt Yaralanmalarının Yıllık Maliyeti

Ulusal Bilimler Akademisi'nin 2001 yılı araştırmasına göre, kas-iskelet bozuklukları ve sırt yaralanmaları ABD'de yılda yaklaşık bir milyon çalışanın iş kaybına neden olmakta ve işverenlere yıllık maliyeti 50 milyar dolara ulaşmaktadır.

Ölüm ve Sürekli İş Göremezlik Yükleme Süresi

Kaza Ağırlık Oranı (KAO) hesaplamalarında, ölüm veya tam daimi iş göremezlikle sonuçlanan her bir kaza olayı için istatistiksel kayıplara standart olarak kaza başına 7500 gün kayıp süresi eklenmektedir.

Kimyasal Madde Kullanımındaki Devasa Artış

İkinci Dünya Savaşı sonuna kadar üretimde insan sağlığına zararlı olduğu bilinen yaklaşık 50 kimyasal madde kullanılırken, günümüzde sanayide ve günlük yaşamda kullanılan kimyasal madde sayısı 1 milyona yaklaşmıştır.

Pamuk Tozu ve Bisinosis Hastalığı

Tekstil sektöründe çalışan işgörenlerin pamuk tozuna maruz kalması sonucunda akciğerlerinde 'bisinosis' adı verilen kronik bronşit ve anfizem benzeri meslek hastalığı ortaya çıkmaktadır.

Avrupa Çalışma Koşulları Anketi ve Taciz Oranları

4'üncü Avrupa Çalışma Koşulları Anketi verilerine göre, kadın çalışanlar iş yerinde cinsel tacize erkeklerden 3 kat daha fazla maruz kalmaktadır. Bu oran Türkiye ve Hırvatistan'da %6, Norveç'te %7, Çek Cumhuriyeti'nde ise %10 seviyesindedir.

Özdemir Sabancı Suikastı ve Güvenlik Açığı

1990'lı yıllarda Sabancı Holding binasında Özdemir Sabancı ve iki çalışma arkadaşının hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan terör eyleminde, saldırganların iş yerine sızdırılan bir içerideki personelden destek aldığı saptanmış, bu durum referans kontrolünün önemini ortaya koymuştur.

Atlasjet Uçağının Kaçırılması Olayı

18 Ağustos 2007 tarihinde Lefkoşa-İstanbul seferini yapan Atlasjet uçağının iki hava korsanı tarafından kaçırılması olayında, pilotların uçağı terk etmesi ve yolcuların tesadüfen kaçması, kriz anı eğitimlerinin yetersizliğini gösteren somut bir örnek olmuştur.

6331 Sayılı Kanun Cezai Yaptırımları

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 26. maddesine göre, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almayan veya iş güvenliği kurullarını kurmayan işverenlere her bir ihlal için 2000 TL idari para cezası uygulanmaktadır.

ABD İş Güvenliği Yasası (OSHA) Ağır Yaptırımları

ABD'deki federal iş güvenliği yasası (OSHA) uyarınca, tutulması gereken kayıtları tahrif ederek bilinçli olarak yanlış bilgi verenlere 10.000 dolara kadar para ve 6 aya kadar hapis cezası verilebilirken, ölümlü ihlallerde müebbet hapse kadar cezalar uygulanmaktadır.

Kazakistan Tengiz Şantiyesi Saldırısı

20 Ekim 2006 tarihinde ENKA şirketinin Kazakistan Tengiz petrol arıtma şantiyesinde yerli ve yabancı işçiler arasındaki ücret adaletsizliği ve kötü barınma koşulları nedeniyle çıkan olaylarda yüzlerce Türk işçi yaralanmış ve işler tamamen aksamıştır.

İş Kazası İstatistiklerinde Öldürme ve Yaralama Oranı

2005 yılı Sosyal Sigortalar Kurumu istatistiklerine göre, Türkiye'deki iş kazalarının %2'si iş yerinde meydana gelen öldürme, yaralama ve kasıtlı şiddet eylemleri sonucunda gerçekleşmiştir.

İş Kanunu 25/II-i Maddesi Tazminatsız Fesih Hakkı

İşçinin kendi savsaması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi veya iş yerindeki makinelere 30 günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasar vermesi durumunda, işverene tazminatsız ve ihbarksız fesih hakkı tanınmaktadır.

Türkiye'de İş Kazalarının Yıllık Tahmini Maliyeti

İş kazaları ve meslek hastalıklarının Türkiye ekonomisine doğrudan ve dolaylı olarak getirdiği yıllık toplam mali yükün yaklaşık 4 katrilyon Türk Lirası (eski para birimiyle) düzeyinde olduğu tahmin edilmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Teknik ve yasal iş kazası tanımları arasındaki farka dikkat edin; teknik tanımda yaralanma şartı aranmazken, yasal tanımda bedensel veya ruhsal hasar şarttır.
  • Kaza Ağırlık Oranı (KAO) hesaplanırken ölüm veya sürekli iş göremezlik vakalarında kayıp gün sayısına standart olarak 7500 gün eklendiğini unutmayın.
  • Grevlerin neden olduğu iş günü kayıpları ile iş kazalarının neden olduğu kayıpların oranını karıştırmayın; iş kazası kayıpları grev kayıplarının yaklaşık on katıdır.
  • 6331 sayılı Kanun uyarınca iş sağlığı ve güvenliği kurullarının kurulması için sınırın 50 ve daha fazla çalışan olduğunu sınavda mutlaka hatırlayın.
  • İş kazalarının direkt (tazminat, tedavi) ve indirekt (üretim kaybı, makine hasarı, prestij kaybı) maliyet ayrımını iyi yapın; indirekt maliyetler gizlidir ve daha büyüktür.
  • İş yerinde şiddet olaylarının ve bu olaylar sonucu oluşan ruhsal bozuklukların da yasal olarak iş kazası kapsamında değerlendirildiğini unutmayın.
  • İş kazasının teknik ve yasal tanımları arasındaki farka dikkat edin; teknik tanımda yaralanma şartı aranmazken, yasal tanımda bedensel veya ruhsal hasar şarttır.
  • Kaza Sıklık Oranı (KSO) ve Kaza Ağırlık Oranı (KAO) formüllerindeki 1.000.000 katsayısını unutmayın; bu katsayı standart bir milyon iş saatini temsil eder.
  • KAO hesaplanırken ölüm veya sürekli iş göremezlik durumunda kayıp gün sayısına kaza başına 7500 gün eklendiğini (yükleme yapıldığını) mutlaka aklınızda tutun.
  • İş kazalarının direkt ve indirekt maliyet ayrımını iyi yapın; üretim durması, zaman kaybı ve prestij kaybı gibi unsurlar indirekt (gizli) maliyetlerdir.
  • İş yerinde şiddet sonucu oluşan yaralanma ve ruhsal bozuklukların da yasal olarak iş kazası kapsamında değerlendirildiğini unutmayın.
  • 6331 sayılı Kanun uyarınca İSG eğitimlerinin maliyetinin hiçbir şekilde çalışana yansıtılamayacağını ve eğitimlerin belgelendirilip özlük dosyasında saklanmasının zorunlu olduğunu bilin.