Ödemeler bilançosu bir ülkenin belirli bir dönem (genellikle bir yıl) içinde diğer ülkelerle
arasındaki ekonomik ilişkilerin sistemli bir biçimde yer aldığı bir tablodur. Ödemeler bilançosundaki
denge ya da dengesizlik, bir ülkenin uluslararası ödeme gücündeki iyileşme ya da bozulmaları
yansıtmaktadır. Dolayısıyla da çoğu kez bir ülkenin uluslararası alandaki ekonomik ve mali
itibarının bir göstergesi olarak yorumlanmaktadır.
Bir ülkenin döviz giderleri döviz gelirlerini aştığında ödemeler bilançosu açık, döviz
gelirleri döviz giderlerinden fazla ise ödemeler bilançosu fazla veriyor demektir. Ödemeler
bilançosunun açık vermesi, bir ülkenin uluslararası ödeme gücündeki bozulmayı göstermekte ve
ülke parası yabancı paralar karşısında değer kaybetmektedir.Ödemeler bilançosu üç ana hesaptan
oluşmaktadır. Cari işlemler hesabı, Sermaye hesabı, Rezerv hesabı.
Bir ülkenin ithal ve ihraç ettiği mal ve hizmet miktarları ile karşılıksız özel ve resmi
transferlerinin kaydedildiği hesaba cari işlemler hesabı denilmektedir. Cari işlemler hesabı; mal
ticareti, hizmet ticareti ve karşılıksız transferler olmak üzere üç alt gruba ayrılmaktadır. Cari
işlemler hesabının açık ya da fazla olması durumu istihdam ve milli gelir gibi makro büyüklükler
üzerinde etkili olmaktadır.
Sermaye hesabı bir ülkede yerleşik kişi ve kuruluşların diğer ülkelerle yaptıkları kısa ve
uzun süreli yatırım ve kredi akışını kapsamaktadır. Kısa dönemli sermaye hareketleri vadeleri bir
yıldan az olup; ülkeler arasındaki faiz oranı farklarından ve döviz kuru değişmelerinden yararlanmak
amacına yöneliktir. Sıcak para hareketleri olarak da tanımlanmakta olup; özel ve resmi nitelik
taşıyabilmektedir. Uzun dönemli sermaye hareketleri ise vadesi bir yıldan fazla olan, başka bir
ülkede özel veya resmi kuruluşlarca fabrika kurulması, hisse senedi ve tahvil alınıp satılması, kredi
alınması veya verilmesi gibi işlemlerdir.
Rezerv hesabı, ekonominin cari işlemler ile sermaye hareketlerinden oluşan dengesizlikleri
gidermek amacıyla döviz piyasasına yapılan müdahaleler sonucunda merkez bankasının dış
rezervlerindeki değişmeleri göstermektedir.
Bir ekonomide otonom işlemlerde harcamalar gelirlerden fazla ise ödemeler bilançosu açık,
gelirler harcamalardan büyük ise ödemeler bilançosu fazla veriyor demektir. Harcamaların
gelirlere eşit olması durumunda ise ödemeler bilançosu dengededir.
Ödemeler bilançosu açıklarının nedenlerini dört grupta toplamak mümkündür. Bunlar;
yapısal, konjoktürel, arızi ve spekülatif nedenlerdir. ödemeler bilançosu açıklarını gidermeye
yönelik olarak kısa ve uzun dönemde çeşitli önlemler almaktadırlar. Bu doğrultuda açıkların
finansmanının sağlanması, ithalatı kısıtlayıcı uygulamalarla açıkların kontrol altına alınması ve uzun
dönemde tedavi etmeye yönelik çeşitli önlemler alınmaktadır.
