Milli gelir denge düzeyinin belirlenmesi reel faktörlere dayanan üretim yöntemi
doğrultusunda toplam arz-toplam talep yaklaşımı ile sonra da parasal faktörlere dayanan
harcama yöntemi doğrultusunda yatırım-tasarruf eşitliği yaklaşımı ile açıklanmaktadır.
Bir ekonomide bir yıl içinde üreticilerin çeşitli fiyatlarda üretecekleri mal ve hizmetlerin
değerine toplam arz denilmektedir. Bu tanıma göre makro açıdan milli gelir değeri toplam arzı
göstermektedir. Üreticiler üretecekleri mal için kullanacakları üretim faktörleri miktarlarını ve
fiyatlarını belirlerken; malların piyasada satılması sonucu elde edecekleri gelirin maliyetlerden
büyük olmasını yani kâr elde etmeyi hedeflemektedir. Böylece arz edilen miktarlar toplam üretim
maliyetinin fonksiyonudur.
Toplam talep; çeşitli gelir düzeyindeki kişilerin mal ve hizmetleri satın almak amacıyla
yapmaya hazır oldukları harcama miktarını göstermektedir. Başka bir ifade ile ekonominin toplam
harcamalarından meydana gelmektedir. Bir ekonomide toplam harcama kararı; tüketiciler, üreticiler,
devlet ve dış alem olmak üzere dört karar birimi tarafından verilmektedir. Harcama kalemleri ise;
tüketim, yatırım ve devlet harcamaları ile net ihracattan (ihracat ile ithalat arasındaki fark)
oluşmaktadır.
Tasarruf-yatırım eşitliği yönünden milli gelir ise parasal faktörlerle ele alınmaktadır. Bu
durumda denge milli gelir düzeyi; yatırım ve tasarruf doğrularının kesiştiği noktada oluşmaktadır.
Yatırım tasarruf eşitliği yönünden milli gelir denge düzeyinin belirlenmesinde yatırımlar ister
otonom isterse uyarılmış yatırımlar olarak alınsın durum değişmeyecek ve milli gelir dengesi yatırım
tasarruf eşitliğinde gerçekleşecektir.
Fiyatlar genel düzeyi ile milli gelirin denge düzeyi arasındaki ilişki toplam arz-toplam
talep ile incelenmektedir. Toplam talep doğrusu, talebi belirleyen diğer tüm değişkenler sabit
kalmak koşuluyla; fiyatlar genel düzeyi ile toplam talep arasındaki negatif ilişkiyi
yansıtmaktadır. Toplam arz ile fiyatlar genel düzeyi arasındaki ilişkiye baktığımızda pozitif bir
ilişki olduğu görülmektedir. Milli gelirin denge düzeyi; toplam arz ile toplam talebin birbirine eşit
olduğu fiyatlar genel düzeyinde oluşmaktadır.
Çarpan; otonom yatırımlardaki bir değişikliğin milli gelirde meydana getireceği artış veya
azalışlardır. Milli gelir düzeyindeki değişmenin otonom harcamalardaki değişmeye oranı çarpan
katsayısı olarak ifade edilmektedir. Çarpan, harcamalar ile gelir artışları arasındaki ilişkiyi
göstermektedir. Yatırım harcamalarında bir değişme meydana geldiği zaman milli gelir, yatırım
harcamalarındaki değişme değeri ile çarpan katsayısı adı verilen sayının çarpımı büyüklüğünde
değişmektedir.
