Ünite 4: MİLLİ GELİR DENGE DÜZEYİ-TAM İSTİHDAM-DEVLET HARCAMALARI

1929 Ekonomik Buhranı

1929 yılında başlayan Büyük Depresyon, dünya genelinde toplam talep yetersizliği nedeniyle ortaya çıkan ve deflasyonist açığın en somut tarihsel örneği olan krizdir. Bu krizde fabrikalar kapanmış, işsizlik rekor seviyelere ulaşmış ve ekonomiler eksik istihdam dengesinde takılı kalmıştır. Krizden çıkış ancak devletin harcamalarını artırdığı genişletici maliye politikalarıyla mümkün olmuştur.

Hızlandıran Katsayısının Formülü

Yatırım fonksiyonunun zaman boyutlu ifadesi It = β (Ct - Ct-1) şeklindedir. Burada β katsayısı, cari dönem yatırımlarının (It), tüketimdeki dönemler arası değişime (Ct - Ct-1) bölünmesiyle hesaplanır ve tüketim artışının yatırımı kaç kat büyüteceğini gösterir.

Milli Gelir Denge Formülü (Devlet Dahil)

Ekonomiye devlet sektörünün dahil edilmesiyle toplam harcamalar formülü Y = C + I + G halini alır. Bu formülde G devlet harcamalarını temsil eder ve otonom bir artış gösterdiğinde milli geliri çarpan katsayısı kadar artırır.

Harcanabilir Gelir Formülü

Devletin vergi topladığı bir ekonomide hanehalkının tüketim kararlarını belirleyen harcanabilir gelir Yd = Y - T formülüyle hesaplanır. Burada T vergileri temsil eder ve vergi artışları harcanabilir geliri doğrudan azaltarak tüketimi düşürür.

Anahtar Kavramlar

Uyarılmış YatırımEkonomide gelir ve tüketim düzeyindeki artışa bağlı olarak, artan talebi karşılamak amacıyla yapılan yeni yatırımlardır. Örneğin, atıl kapasitesi olmayan bir tekstil fabrikasının artan giysi talebini karşılamak için yeni makineler satın alması uyarılmış yatırımdır.

Hızlandıran EtkisiTüketim harcamalarındaki veya talebindeki bir değişimin, uyarılmış yatırım harcamalarında kendisinden daha büyük bir değişime yol açması mekanizmasıdır. Bu etki yatırım mallarına olan talebi katlayarak artırır veya azaltır.

Hızlandıran KatsayısıTüketim harcamalarındaki değişimin kaç katı kadar uyarılmış yatırım harcamasına yol açacağını gösteren katsayıdır. Formülü cari dönem yatırımlarının, tüketimdeki dönemler arası değişime bölünmesiyle (It / (Ct - Ct-1)) bulunur.

Tasarruf ParadoksuBireysel olarak tasarrufları artırmanın iyi bir davranış olmasına rağmen, makro düzeyde herkesin tasarrufunu artırmasının tüketimi, üretimi ve en nihayetinde milli geliri azaltması çelişkisidir. Tasarruflar yatırıma dönüşmediğinde ekonomi durgunluğa sürüklenir.

Enflasyonist AçıkEkonomi tam istihdam düzeyine ulaştıktan sonra, toplam talebin toplam arzı aşan kısmıdır. Bu durumda fiziki üretim artırılamadığı için harcamalardaki artış sadece fiyatlar genel düzeyini yükseltir ve enflasyonist baskı yaratır.

Deflasyonist AçıkEkonomiyi tam istihdam düzeyine ulaştırmak için gerekli olan potansiyel harcama düzeyi ile mevcut fiili harcama düzeyi arasındaki farktır. Toplam talep yetersizliğinden kaynaklanır ve ekonominin eksik istihdamda dengelenmesine yol açar.

Eksik İstihdamEkonomideki işgücü ve sermaye gibi üretim faktörlerinin tamamının üretim sürecine dahil edilememesi durumudur. Bu durumda işsizlik vardır ve fabrikalar tam kapasiteyle çalışmamaktadır.

Bütçe GelirleriDevletin kamu harcamalarını finanse etmek amacıyla topladığı kaynaklardır. Bu kaynakların temelini vergiler ve devletin yaptığı borçlanmalar oluşturur.

Bütçe GiderleriDevletin kamu hizmetlerini yürütmek için yaptığı harcamaların toplamıdır. Cari harcamalar, yatırım harcamaları ve transfer ödemelerinden oluşur.

Cari HarcamalarDevletin kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla yaptığı maaş, ücret ve tüketim malzemesi alımı gibi her yıl tekrarlanan harcamalardır. Memurlara ödenen maaşlar bu kalemin en somut örneğidir.

Yatırım HarcamalarıDevletin ekonominin üretim kapasitesini artırmak amacıyla yaptığı altyapı, yol, köprü, okul ve hastane gibi uzun vadeli projelerin harcamalarıdır.

Transfer HarcamalarıDevletin karşılığında doğrudan bir mal veya hizmet almadığı, gelir dağılımını düzenlemek amacıyla yaptığı sosyal yardımlar, işsizlik maaşları, dul ve yetim aylıkları gibi ödemelerdir.

Otonom YatırımMilli gelir ve tüketim düzeyindeki değişimlerden etkilenmeyen, genellikle teknolojik gelişmeler, nüfus artışı veya devlet kararlarıyla yapılan bağımsız yatırımlardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Bütçe Açığı Olgusu

Devletin bütçe giderlerinin (cari, yatırım ve transfer harcamaları toplamı), bütçe gelirlerini (vergiler) aşması durumunda ortaya çıkan fark bütçe açığı olarak adlandırılır. Devlet bu açığı kapatmak için borçlanma yoluna gider.

Tasarruf Paradoksu Grafiği

Tasarruf-Yatırım grafiğinde, tasarruf eğrisinin S'den S1'e yukarı kayması (tasarruf artışı) durumunda, eğer yatırımlar sabitse, denge noktası sola kayar. Bu durum milli gelir düzeyinin Y1'den Y2'ye gerilemesine neden olur.

Enflasyonist Açık Grafiği

Toplam talep (AD) grafiğinde, tam istihdam milli gelir düzeyinde toplam talep doğrusunun toplam arzı aşan dikey mesafesi (AB farkı) enflasyonist açığı gösterir. Bu açık nominal geliri artırırken reel üretimi değiştiremez.

Deflasyonist Açık Grafiği

Toplam talep grafiğinde, tam istihdam düzeyinde toplam talebin toplam arzın altında kaldığı dikey mesafe (AB farkı) deflasyonist açığı temsil eder. Ekonomi bu açık yüzünden tam istihdama ulaşamaz ve eksik istihdamda dengelenir.

Transfer Ödemelerinin Niteliği

Devlet bütçesinde yer alan işsizlik sigortası, emekli, dul ve yetim maaşları gibi ödemeler transfer harcamasıdır. Bu ödemelerin karşılığında devlet o dönemde doğrudan bir mal veya hizmet üretimi satın almaz, sadece gelir transferi yapar.

Atıl Kapasite ve Yatırım İlişkisi

Ekonomide atıl kapasitenin bulunması, tüketim talebi artsa bile firmaların yeni makine almayıp mevcut boş makineleri çalıştıracağı anlamına gelir. Bu durum hızlandıran mekanizmasının çalışmasını tamamen engelleyen en önemli piyasa gerçeğidir.

Sınavda Dikkat Et

Hızlandıran ile Çarpan arasındaki farka dikkat et: Çarpan yatırımların gelir üzerindeki etkisini incelerken; Hızlandıran tüketim/gelir artışının uyarılmış yatırımlar üzerindeki etkisini inceler.
Atıl kapasite sorusuna dikkat et: Eğer ekonomide atıl kapasite varsa hızlandıran katsayısı sıfırdır, yani mekanizma çalışmaz. Sınavda bu durum çeldirici olarak sorulabilir.
Tasarruf paradoksunun mantığını kavra: Bireysel tasarruf artışı iyi bir şeydir ancak makro düzeyde tüketimi azaltarak milli geliri düşürür ve ekonomiyi durgunluğa sürükler.
Açık türlerini karıştırma: Enflasyonist açık tam istihdam düzeyinin üzerinde (talep fazlası), deflasyonist açık ise tam istihdam düzeyinin altında (talep yetersizliği) oluşur.
Transfer ödemelerinin bütçedeki yerini unutma: Transfer ödemeleri (işsizlik maaşı vb.) karşılıksız ödemelerdir ve devletin doğrudan mal/hizmet alımı yaptığı cari harcamalardan farklıdır.