Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Çağdaş ve etkin bir iş sağlığı hizmetinin sunulabilmesi için multidisipliner bir ekip çalışması zorunludur. İş sağlığı hizmetlerinde görev alan sağlık insan gücü; işyeri hekimi, işyeri hemşiresi (sağlık memuru), iş hijyenisti, toksikolog, ergonomist ve iş psikoloğundan (davranışsal bilim uzmanı) oluşmaktadır. Bu ekibin iş güvenliğinden sorumlu diğer aktörlerle sürekli işbirliği içinde çalışması, yasal düzenlemelerle sınırları çizilmiş yetki ve sorumluluklara sahip olması gerekmektedir.
Ülkemizdeki mevcut hukuksal düzenlemeler, batı literatüründe 'iş hijyenisti' olarak tanımlanan meslek grubunu 'iş güvenliği uzmanı' olarak adlandırmıştır. Bunun yanı sıra, işyerinde sağlık hizmeti sunacak olan işyeri hemşiresi, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni ve çevre sağlığı teknisyeni gibi personeller mevzuatımızda 'diğer sağlık personeli' (DSP) genel tanımı altında bir araya getirilmiştir.
İş sağlığı hizmetlerinde görev alan hekimler iki ana grupta incelenir. Bunlardan ilki, genel sağlık hizmetlerindeki gibi birinci basamak sağlık hizmeti sunan ve büyük işyerlerinde ya da ortak sağlık güvenlik birimlerinde görev yapan işyeri hekimleridir. İkinci grup ise üniversiteler, meslek hastalıkları klinikleri ve enstitülerde özel uzmanlık hizmeti veren üçüncü basamak sağlık hizmeti hekimleridir. Birinci basamak işyeri hekimliği, özü itibarıyla koruyucu hekimlik uygulamalarına dayanmakta olup, tedavi edici hizmetler koruyucu hizmetlerin önüne geçmeyecek şekilde planlanır.
İşyeri hekiminin görevleri rehberlik, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi, eğitim, bilgilendirme, kayıt ve ilgili birimlerle işbirliği olmak üzere beş ana başlık altında toplanmaktadır. Hekim, işyerindeki bina ve eklentilerin genel hijyen şartlarını denetlemek, kantin, yemekhane, kreş gibi alanların uygunluğunu izlemek, iş kazası ve meslek hastalıklarının nedenlerini araştırarak işverene yazılı önerilerde bulunmakla yükümlüdür. Ayrıca gebe, genç, yaşlı veya engelli gibi özel politika gerektiren grupları yakın takip altında tutar.
Sağlık gözetimi kapsamında işyeri hekimi, çalışanların işe giriş ve periyodik muayenelerini yapmakla sorumludur. Periyodik muayeneler az tehlikeli sınıftaki işlerde en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıftaki işlerde en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıftaki işlerde en geç yılda bir tekrarlanır. Çocuk, genç ve gebe çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar için bu süre en geç altı ayda birdir. İşyeri hekimi gerek gördüğünde bu süreleri kısaltma yetkisine sahiptir.
Türkiye'de işyeri hekimi olabilmek için hekimlerin 220 saatlik teorik ve uygulamalı eğitim programını tamamlaması ve ÖSYM tarafından yapılan sınavda başarılı olması gerekir. Bu eğitimin 40 saati, aktif bir işyeri hekiminin görev yaptığı işyerinde uygulamalı staj şeklinde gerçekleştirilir. İşyeri hekimleri, görevlerini yaparken işin normal akışını aksatmamaya özen göstermek ve işverenin ticari sırları ile çalışanların kişisel sağlık dosyalarındaki gizli bilgileri saklı tutmakla yükümlüdür.
İşyeri hemşireliği, modern iş sağlığı ekiplerinin en dinamik unsurlarından biridir. Özellikle İngiltere ve İskandinav ülkelerinde yaygın bir istihdam alanına sahip olan işyeri hemşireleri, iş sağlığı birimlerinde hekim ve iş güvenliği uzmanı ile koordineli çalışırlar. Ülkemizde hemşire, sağlık memuru, acil tıp teknisyeni ve çevre sağlığı teknisyenleri 'diğer sağlık personeli' (DSP) olarak yetkilendirilir ve belgelendirilmeleri ÖSYM tarafından düzenlenen yeterlilik sınavı ile gerçekleştirilir.
İşyeri hemşiresinin temel görevleri arasında; iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin planlanması ve izlenmesinde işyeri hekimiyle birlikte çalışmak, çalışanların sağlık ve çalışma öykülerini muayene formlarına kaydetmek, ilk yardım hizmetlerinin organizasyonunda görev almak, çalışanların sağlık eğitimlerini desteklemek ve işyeri bina eklentilerinin genel hijyen şartlarını sürekli denetlemek yer alır.
Diğer sağlık personelinin görevlendirilme süreleri işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenir. Çok tehlikeli sınıfta yer alan ve 10 ila 49 çalışanı olan işyerlerinde çalışan başına ayda en az 10 dakika, 50 ila 249 çalışanı olan işyerlerinde en az 15 dakika, 250 ve üzeri çalışanı olan işyerlerinde ise en az 20 dakika görev yaparlar. Tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerinde diğer sağlık personeli istihdamı zorunlu değildir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile birlikte işyerlerinde iş güvenliği uzmanı (İGU) istihdamı zorunlu hale getirilmiştir. İş güvenliği uzmanları, işyerlerinin tehlike sınıflarına göre A, B ve C sınıfı olmak üzere üç seviyeye ayrılmıştır. C sınıfı uzmanlar az tehlikeli, B sınıfı uzmanlar tehlikeli ve az tehlikeli, A sınıfı uzmanlar ise tüm tehlike sınıflarındaki işyerlerinde görev yapabilmektedir. Eğitim programları 220 saat olup, bunun 40 saati pratik uygulamadan oluşur.
İş güvenliği uzmanlarının görevleri; işverene rehberlik etmek, risk değerlendirmesi çalışmalarına katılmak, çalışma ortamı gözetimini gerçekleştirmek, acil durum planlarını hazırlamak, yangın ve patlamadan korunma çalışmalarını organize etmek ve çalışanların İSG eğitimlerini planlamaktır. Ayrıca işyeri hekimiyle işbirliği yaparak yıllık çalışma planını ve yıllık değerlendirme raporunu hazırlamakla yükümlüdürler.
İleri sanayi ülkelerinde iş hijyenistleri, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik risk etmenlerini ölçüm, analiz ve test yöntemleriyle saptayan profesyonellerdir. Türkiye'de de son yıllarda üniversiteler bünyesinde 2 yıllık ön lisans ve 4 yıllık lisans programları ile iş sağlığı ve güvenliği bölümleri açılarak bu alandaki nitelikli insan gücü açığı kapatılmaya çalışılmaktadır. İş hijyenistleri, maruziyet sınır değerlerini izleyerek çalışma ortamının güvenliğini denetler.
İş sağlığında toksikoloji, işyerlerinde kullanılan kimyasal maddelerin çalışanlar üzerindeki zararlı etkilerini, doz-yanıt ilişkilerini ve güvenli maruziyet sınırlarını (MAK, TLV değerleri) inceler. Toksikologlar, yeni kimyasalların vücuda giriş yollarını, metabolizmasını ve birikim süreçlerini test ederek risk değerlendirmelerine bilimsel destek sunarlar. Biyolojik izleme (biyolojik monitoring) çalışmaları da toksikolojik değerlendirmenin temel bir parçasıdır.
Ergonomi uzmanları (ergonomistler), iş ile çalışan arasındaki uyumu en üst düzeye çıkarmayı hedefler. Araç, gereç, makine ve çalışma ortamı tasarımlarını insanın anatomik, fizyolojik ve psikolojik kapasitesine uygun hale getirerek aşırı yorgunlukları, kas-iskelet sistemi hastalıklarını ve özellikle bel, boyun, sırt ağrılarını engellemeye çalışırlar. Bu disiplin, mühendisler, iş fizyologları ve iş psikologlarının ortak çalışmasını gerektirir.
Davranışsal bilim uzmanları ve iş psikologları ise çalışanların ruh sağlığını korumak, stresle baş etmelerini sağlamak ve psikososyal riskleri yönetmekle görevlidir. Ayrıca, uzun süre çözücü buharlarına maruz kalan işçilerde oluşabilecek nörotoksik etkilerin ve zihinsel gerilemelerin tespiti için psikolojik test bataryaları uygularlar. İş organizasyonu, esnek çalışma modelleri ve örgütsel davranış analizleri de bu uzmanların çalışma alanına girmektedir.
Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında en üst düzey yetkili merci Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığıdır (ÇSGB). Bakanlık, çalışma hayatını düzenlemek, denetlemek ve çalışma barışını sağlamakla görevlidir. Bakanlık bünyesinde yer alan İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM), ulusal politikaları belirler, mevzuat hazırlar, standartları oluşturur ve kişisel koruyucu donanımların piyasa gözetimini yapar. İSGGM'ye bağlı İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (İSGÜM) ise laboratuvar desteği ve ölçüm hizmetleri sunar.
İş Teftiş Kurulu, doğrudan Bakan'a bağlı olarak çalışan ve işyerlerinin mevzuata uygunluğunu denetleyen, tehlikeleri yerinde izleyen teftiş mekanizmasıdır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ise iş kazası ve meslek hastalığı durumlarında çalışanlara tazminat, sosyal ve mali yardımlar sağlamakla yükümlü, idari ve mali açıdan özerk bir kuruluştur. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi (ÇASGEM) ise İSG ve sosyal güvenlik alanlarında eğitim, araştırma ve yayın faaliyetleri yürütür.
Sağlık Bakanlığı, ülkedeki koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerini organize eden ana kurumdur. 2005 yılında yapılan düzenleme ile ÇSGB ve Sosyal Sigortalar Kurumu bünyesindeki genel hastaneler ile meslek hastalıkları hastaneleri Sağlık Bakanlığına devredilmiştir. Bu devirle birlikte iş sağlığı hizmetlerinin tıbbi boyutu ve meslek hastalıklarının teşhis/tedavi süreçleri Sağlık Bakanlığı şemsiyesi altında yürütülmeye başlanmıştır.