İnfografik
← Ünite 3
İşletme

Ünite 3: Hukuki Açıdan İşletme Çeşitleri

6102 ve 6098 Sayılı Kanunlar
Türkiye'de ticari hayatı düzenleyen 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu 2011 yılında kabul edilmiş ve 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girerek işletmeler hukukunda yeni bir dönem başlatmıştır.
I. İzmir İktisat Kongresi (Şubat 1923)
Cumhuriyetin ilanından 8 ay önce toplanan kongrede, devletin ekonomiye müdahalesini en az düzeyde tutan ve özel teşebbüsü destekleyen liberal bir iktisat politikası benimsenmiş ancak sermaye yetersizliği nedeniyle tam başarıya ulaşamamıştır.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933)
1929 Büyük Depresyonu'nun ardından 1933'te uygulamaya konulan bu plan kapsamında devlet eliyle sanayileşme başlatılmış ve kısa sürede temel sanayi kollarında 27 adet kamu fabrikası kurulmuştur.
24 Ocak 1980 Kararları
Türkiye'de ithal ikamesine dayalı kalkınma modelinden vazgeçilerek ihracata dayalı, serbest piyasa odaklı ve dünya ekonomisiyle bütünleşmeyi hedefleyen yeni bir ekonomik istikrar programına geçişi sağlayan tarihi kararlardır.

Anahtar Kavramlar

Adi ŞirketTürk Borçlar Kanunu'na tabi olan, iki veya daha fazla kişinin emek ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak için birleştirmeyi üstlendikleri, tüzel kişiliği bulunmayan ve ortaklarının sınırsız sorumlu olduğu şirket türüdür.
Şahıs ŞirketiOrtakların kişisel yeteneklerinin, varlıklarının ve kredilerinin ön planda olduğu, ortak sayısının az olduğu ve kollektif ile komandit şirketleri kapsayan ortaklık türüdür.
Sermaye ŞirketiOrtakların kişiliğinin değil, koydukları sermaye paylarının önemli olduğu, payların kolayca devredilebildiği anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerdir.
Komandite OrtakKomandit şirketlerde şirket borçlarına karşı sorumluluğu sınırlandırılmamış olan, sadece gerçek kişilerden oluşabilen ve şirketi yönetme yetkisine sahip olan ortaktır.
Komanditer OrtakKomandit şirketlerde sorumluluğu koyduğu sermaye payı ile sınırlandırılmış olan, tüzel kişilerin de olabildiği ve yönetim yetkisi bulunmayan ortaktır.
Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit ŞirketSermayesi paylara bölünen, ortaklarından en az birinin komandite (sınırsız), diğerlerinin ise komanditer (sınırlı) sorumlu olduğu ve en az 5 ortakla kurulan şirkettir.
Şirketler TopluluğuUygulamada Holding olarak bilinen, bir hakim şirketin diğer bağlı şirketlerin oy haklarını veya yönetimini kontrolü altında tutmasıyla oluşan şirketler grubudur.
İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT)Sermayesinin tamamı devlete ait olan ve iktisadi alanda ticari esaslara, kârlılık ve verimlilik ilkelerine göre faaliyet göstermek üzere kurulan Kamu İktisadi Teşebbüsüdür.
Ticari İşletmeEsnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir. Örneğin, büyük bir tekstil fabrikası veya süpermarket bu kapsama girer.
TacirBir ticari işletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına işleten kişidir. Ticaret şirketleri ile amacına ulaşmak için ticari işletme işleten dernek ve vakıflar da yasal olarak tacir sayılır.
EsnafEkonomik faaliyeti, sermayesinden daha çok bedeni çalışmasına dayanan, sanat veya ticaretle uğraşan ve geliri kanuni sınırı aşmayan kişidir. Mahalle bakkalı veya terzi esnafa örnektir.
Kollektif ŞirketTicari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla, sadece gerçek kişiler arasında kurulan ve ortakların sorumluluğu sınırsız ve müteselsil olan şahıs şirketidir.
Komandit ŞirketEn az bir ortağın sorumluluğu sınırsız (komandite), en az bir ortağın sorumluluğu ise koyduğu sermaye ile sınırlı (komanditer) olan karma yapılı ticaret şirketidir.
Anonim ŞirketSermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı sadece mal varlığıyla sorumlu olan ve ortaklarının sorumluluğu taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı olan en tipik sermaye şirketidir.
Limited ŞirketBir veya daha çok gerçek veya tüzel kişi tarafından bir ticaret unvanı altında kurulan, asgari sermayesi 10.000 TL olan ve ortak sayısı 50'yi geçemeyen sermaye şirketidir.
Holding (Şirketler Topluluğu)Bir ticaret şirketinin (hâkim şirket), diğer ticaret şirketlerinin (bağlı şirketler) oy haklarının çoğunluğuna veya yönetim organında karar alacak çoğunluğu seçme hakkına sahip olduğu grup yapısıdır.
KooperatifOrtaklarının meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle korumak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli tüzel kişiliğe sahip ortaklıktır.
Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK)Sermayesinin tamamı devlete ait olup, tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan, ürettiği hizmetler imtiyaz sayılan KİT grubudur.
MüesseseSermayesinin tamamı bir İktisadi Devlet Teşekkülüne (İDT) veya Kamu İktisadi Kuruluşuna (KİK) ait olan ve onun yönetim kurulu kararıyla kurulan işletme veya işletmeler topluluğudur.
Bağlı OrtaklıkSermayesinin yüzde 50'sinden fazlası bir İktisadi Devlet Teşekkülüne (İDT) veya Kamu İktisadi Kuruluşuna (KİK) ait olan anonim şirket statüsündeki işletmelerdir.
İştirakKamu İktisadi Teşebbüslerinin veya bağlı ortaklıklarının, sermayesinin en az yüzde 15'ine, en fazla yüzde 50'sine sahip oldukları anonim şirketlerdir.
ÖzelleştirmeKamu İktisadi Teşebbüslerinin mülkiyet ve yönetiminin özel sektöre devredilmesi, kamuya ait ekonomik kuruluşların hisselerinin tamamen veya kısmen özel sektöre satılması sürecidir.
Doğrudan Yabancı YatırımYabancı yatırımcıların 4875 sayılı kanun çerçevesinde Türkiye'de yeni şirket kurması, şube açması veya mevcut şirketlere ortak olması yoluyla gerçekleştirdiği uzun vadeli sermaye yatırımlarıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

233 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname

8 Haziran 1984 tarihli bu kararname, Türkiye'deki Kamu İktisadi Teşebbüslerini (KİT) yeniden organize ederek İktisadi Devlet Teşekkülleri (İDT) ve Kamu İktisadi Kuruluşları (KİK) olmak üzere iki ana gruba ayırmıştır.

4046 Sayılı Özelleştirme Kanunu

27 Kasım 1994 tarihinde yürürlüğe giren bu kanun, Türkiye'deki özelleştirme uygulamalarının kurumsal çerçevesini çizmiş, Özelleştirme Yüksek Kurulu ile Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'nı kurmuştur.

4875 Sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu

2003 yılında çıkarılarak 1954 tarihli eski 6224 Sayılı Kanun'u yürürlükten kaldıran bu düzenleme, yabancı yatırımcılara yerli yatırımcılarla tamamen eşit haklar tanımış ve izin sisteminden bilgilendirme sistemine geçişi sağlamıştır.

Anonim Şirketlerde Asgari Sermaye Sınırı

Türk Ticaret Kanunu'na göre bir anonim şirketin kurulabilmesi için taahhüt edilmesi gereken asgari esas sermaye miktarı 50.000 Türk Lirası olarak belirlenmiştir.

Limited Şirketlerde Asgari Sermaye Sınırı

Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre limited şirketlerin kurulabilmesi için ortaklar tarafından taahhüt edilmesi gereken asgari sermaye tutarı 10.000 Türk Lirasıdır.

Kooperatif Kurucu Ortak Sayısı

1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre bir kooperatifin hukuken geçerli bir şekilde kurulabilmesi için en az 7 kurucu ortağın bir araya gelmesi zorunludur.

Kızılay Maden Suları İşletmesi

Dernek ve vakıfların kendi asıl insani ve sosyal amaçlarına gelir sağlamak amacıyla kurdukları, Türk Ticaret Kanunu'na tabi iktisadi işletmelerin en bilinen tarihsel örneğidir.

TEKEL, TCDD ve PTT

Sermayesinin tamamı devlete ait olan, tekel niteliğinde kamu hizmeti üreten ve ürettikleri mal ve hizmetler imtiyaz sayılan Kamu İktisadi Kuruluşlarının (KİK) en temel örnekleridir.

5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi Kanunu

2006 yılında tamamen yürürlüğe giren bu kanunla Türkiye'deki merkezi yönetim bütçesi; genel bütçeli idareler, özel bütçeli idareler ve düzenleyici denetleyici kurumlar olarak üç gruba ayrılmıştır.

Petrol Kanunu (1954 - 6326 S.K.)

Yabancı sermayeli işletmelerin Türkiye'de petrol arama, çıkarma ve rafineri kurma faaliyetlerini düzenleyen ve yabancı şirketlere yerli şirketlerle aynı hakları tanıyan özel kanundur.

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu

2011 yılında kabul edilen ve 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren bu kanun, Türkiye'deki ticari işletme tanımını, tacir sıfatını ve ticaret şirketlerinin işleyiş kurallarını kökten yenileyerek modern standartlara taşımıştır.

4046 Sayılı Özelleştirme Kanunu (27 Kasım 1994)

Türkiye'de özelleştirme uygulamalarının kurumsal ve hukuki çerçevesini çizen temel kanundur. Bu kanunla Özelleştirme Yüksek Kurulu ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı kurularak süreç tek elden yönetilmeye başlanmıştır.

Vakıflar İdaresi Ayvalık Zeytinyağı İmalathanesi

Vakıfların tarihi eserleri koruma ve hayır işlerini finanse etme amaçlarına kaynak yaratmak üzere kurdukları, ticari esaslara göre işletilen vakıf iktisadi işletmesi örneğidir.

Limited Şirket Ortak Sayısı Sınırı

Limited şirketler en az 1 ortakla kurulabilirken, yasal olarak ortak sayısının en fazla 50 kişiyle sınırlandırılması öngörülmüştür. 50 ortağı aşan yapılar anonim şirkete dönüşmek durumundadır.

Kooperatif Kuruluş Ortak Sayısı

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre, bir kooperatifin hukuken kurulabilmesi ve faaliyete geçebilmesi için en az 7 kurucu ortağın bir araya gelmesi zorunludur.

4875 Sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu (2003)

Yabancı sermayeyi teşvik etmek amacıyla çıkarılan bu kanun, yabancı yatırımcılara 'eşit işlem' ilkesini getirmiş, eski izin sistemini kaldırarak yerine bilgilendirme sistemini kurmuştur.

233 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname (1984)

Türkiye'deki Kamu İktisadi Teşebbüslerini (KİT) yeniden yapılandırarak İDT ve KİK olmak üzere iki ana gruba ayıran ve yönetim esaslarını düzenleyen temel mevzuattır.

İktisadi Kalkınma Örgütü (ECO)

Türkiye, İran ve Pakistan arasında kurulan RCD'nin yerini alan, günümüzde Asya'daki Türk cumhuriyetlerinin de katılımıyla 10 üyeye ulaşan ve bölgesel sermaye ortaklıklarını teşvik eden uluslararası kuruluştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Adi şirket ile ticaret şirketleri arasındaki en temel farkın 'tüzel kişilik' olduğunu unutmayın; adi şirketin tüzel kişiliği yoktur.
  • Kollektif şirket ortaklarının sadece gerçek kişilerden oluşabileceğini, tüzel kişilerin bu şirkete ortak olamayacağını aklınızda tutun.
  • Komandit şirketlerde komandite ortağın sınırsız (gerçek kişi), komanditer ortağın ise sınırlı (tüzel kişi de olabilir) sorumlu olduğunu karıştırmayın.
  • Anonim şirketlerde asgari sermayenin 50.000 TL, limited şirketlerde ise 10.000 TL olduğunu rakamsal olarak mutlaka ezberleyin.
  • KİT türlerinden İDT'lerin 'kârlılık ve verimlilik', KİK'lerin ise 'kamu yararı ve tekel hizmeti' esasına göre çalıştığını ayırt edin.
  • KİT iştirak payı oranlarına dikkat edin: Bağlı ortaklıkta pay %50'den fazla, iştirakte ise %15 ile %50 arasındadır.
  • Yabancı sermayede 4875 Sayılı Kanun ile 'izin' sisteminden 'bilgilendirme' sistemine geçildiğini sınavda seçeneklerde arayın.
  • Adi şirketlerin tüzel kişiliğinin olmadığını ve Borçlar Kanunu'na tabi olduğunu unutma; bu durum onları ticaret şirketlerinden ayıran en temel sınav sorusu konusudur.
  • Kollektif şirket ortaklarının sadece gerçek kişilerden oluşabileceğini ve sorumluluklarının sınırsız olduğunu mutlaka aklında tut.
  • Komandit şirketteki ortak tiplerini karıştırma: Komandite (Sınırsız/Gerçek kişi), Komanditer (Sınırlı/Tüzel kişi de olabilir).
  • Anonim şirketlerde asgari sermayenin 50.000 TL, limited şirketlerde ise 10.000 TL olduğunu rakamsal olarak ezberle, sınavlarda sıkça sorulur.
  • KİT'lerin iki grubu olan İDT (ticari/kârlılık esaslı) ile KİK (kamu yararı/tekel niteliğinde hizmet) ayrımını ve tanımlarını iyi öğren.
  • 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ile izin sisteminden 'bilgilendirme sistemine' geçildiğini ve 'eşit işlem' ilkesinin getirildiğini unutma.