Sesli Özet
← Ünite 6

Ünite 6: İşletmenin Kuruluş Yeri ve Yönetim-1 — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Yeni kurulacak bir işletmenin kuruluş yeri kararı, işletme büyüklüğü belirlendikten sonra atılması gereken en kritik adımların başında gelir. Bu kararın önemi, özellikle endüstri işletmeleri model olarak alındığında daha net anlaşılır. Kuruluş yeri bir kez seçilip yatırımlar yapıldıktan sonra, şartların elverişsiz olduğu sonradan fark edilse bile geri dönüş oldukça zordur. İşletme ya yüksek maliyetlere ve elverişsiz koşullara uzun süre katlanmak zorunda kalır ya da çok büyük taşınma masraflarını üstlenerek yerini değiştirmek durumunda kalır. Kuruluş yerinin seçiminde gereken özen gösterilmezse, başlangıçta çok iyi görünen bir lokasyon bile zamanla değişen çevresel, ekonomik veya yasal koşullar nedeniyle verimsiz hale gelebilir. Yanlış veya elverişsiz bir yerde faaliyet gösteren işletmeler, yüksek lojistik, hammadde veya işgücü maliyetleri nedeniyle rakipleriyle mücadele edemez ve pazar ekonomisinde zayıf düşerler. Bu durum sadece bireysel işletme düzeyinde kârlılığı düşürmekle kalmaz; makro düzeyde de ulusal kaynakların yanlış kullanımına ve savurganlığına yol açar. Kuruluş yeri seçiminde devlet organları ile özel müteşebbislerin (yatırımcıların) öncelikleri ve kriterleri farklılık gösterir. Devlet organları (DPT, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı gibi) konuya ülke ekonomisi açısından yaklaşarak; ulusal gelirin maksimum kılınması, tam istihdamın sağlanması, geri kalmış bölgelerin kalkındırılması ve yoğun nüfuslu yerleşim yerlerindeki sosyolojik ile çevresel (ekolojik) sorunların çözülmesi gibi makro kriterleri esas alırlar. Yatırımcılar ise öncelikle kârın veya toplam satış gelirlerinin maksimizasyonunu hedeflerler. Uygulamada en uygun kuruluş yeri sorunu, gelirlerin tahmin edilmesindeki zorluklar nedeniyle, genellikle toplam maliyetlerin minimizasyonu prensibine göre çözülmeye çalışılır. Bir sanayi işletmesinin üretime geçmeden önce toplam üretim ve dağıtım maliyetlerini tahmin etmesi, gelecekteki satış gelirlerini tahmin etmesinden çok daha kolay ve kontrol edilebilirdir. Bu doğrultuda optimal kuruluş yeri, genel olarak 'işletme amaçlarının en iyi biçimde gerçekleştirilebileceği yer' veya endüstriyel açıdan 'malların üretim maliyetleri, tüketim maliyetleri ve işletmenin gelişme olanakları bakımından en ekonomik olan yer' olarak tanımlanır. Kuruluş yeri seçimini etkileyen faktörler beş temel grupta ve diğer yardımcı faktörler altında incelenir. İlk önemli faktör 'Pazara Yakınlık'tır. Özellikle ulaştırma sistemlerinin yetersiz ve taşıma maliyetlerinin yüksek olduğu durumlarda pazara yakınlık hayati önem kazanır. Küçük ve orta ölçekli işletmeler genellikle pazara dönük kurulurken, tüm ülkeye hitap eden büyük işletmeler pazara yakınlık avantajı için ya farklı bölgelerde üretim şubeleri açarlar ya da merkezde üretip bölge depoları kurarlar. Hizmet, perakende ticaret ve çabuk bozulan ürün üreten işletmeler doğrudan pazara yakın kurulmak zorundadır. İkinci faktör grubu 'Hammadde, Enerji, İklim ve Su'dur. İşlendiğinde ağırlığını büyük ölçüde kaybeden (demir-çelik, kömür) veya çabuk bozulan (şeker pancarı, balık, konserve) hammaddeleri kullanan işletmeler hammadde kaynağına yakın kurulur. Günümüzde ulaştırma sistemlerinin gelişmesi ve sentetik hammaddelerin yaygınlaşması bu bağımlılığı azaltmıştır. Enerji naklinin kolaylaşması da enerjiye bağımlılığı azaltırken; kimya, gıda, kâğıt ve dokuma gibi yüksek basınçlı suya veya soğutma suyuna ihtiyaç duyan sanayiler için su kaynaklarına yakınlık hâlâ belirleyicidir. Üçüncü faktör 'İşgücü'dür. Emek yoğun teknolojileri kullanan büyük işletmeler, ihtiyaç duydukları miktar ve nitelikteki işgücünü kolayca bulabilecekleri bölgeleri tercih ederler. İşgücünün sadece miktarı değil, maliyeti ve verimliliği (prodüktivitesi) de önemlidir. Kalifiye işgücü yüksek ücretli olsa da, yüksek verimliliği sayesinde birim üretim maliyetini düşürerek cam, porselen, halı dokuma gibi hassas sanayi kollarında büyük avantaj sağlar. Dördüncü faktör olan 'Taşıma' ise limanlar, demiryolları ve karayolu kavşaklarının sunduğu lojistik kolaylıklar nedeniyle kuruluş yeri seçiminde en genel belirleyicilerden biridir. Beşinci faktör 'Devletin Teşvik ve Sınırlamaları'dır. Devlet ve belediyeler, çevreyi korumak veya sanayiyi canlandırmak amacıyla kuruluş yeri kararlarına müdahale ederler. Sınırlama ve yasaklamaların yanı sıra; ucuz veya bedelsiz arsa tahsisi, altyapı hizmetleri, vergi muafiyetleri, yatırım indirimleri, gümrük kolaylıkları, teşvik kredileri ve organize sanayi bölgeleri kurulması gibi özendirici tedbirler işletmeleri belirli bölgelere çeker. Son olarak 'İşletme Dışı Tasarruflar' (kalifiye eleman, yedek parça ve bakım kolaylığı sunan sanayi kümelenmeleri) ile çalışanların ailelerinin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayan 'Kültürel ve Sosyal Şartlar' da kararı etkiler. Yönetim; evrensel bir süreç, toplumsal yaşam kadar eski bir sanat ve sürekli gelişen bir bilim dalıdır. Süreç boyutuyla yönetim belirli fonksiyonların yerine getirilmesini; sanat yönüyle edinilen bilgilerin pratikteki becerikli uygulamasını; bilim yönüyle ise sistemli ve organize edilmiş bir bilgi topluluğunu ifade eder. Yönetimin temel özelliği, farklı disiplinlerden gelen teorik bilgileri ve analitik yöntemleri birleştirerek işletme gerçeklerine ve mevcut şartlara uyarlayabilmesidir. Yönetim kavramı, uzmanlar tarafından farklı şekillerde tanımlanmıştır. En yaygın ve kapsayıcı tanıma göre yönetim; 'işletme veya örgüt amaçlarına etkili ve verimli bir şekilde ulaşmak üzere planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetim fonksiyonlarının yerine getirilmesi sürecidir'. Bu tanım incelendiğinde yönetimin üç temel unsuru barındırdığı görülür: Belirli amaçların varlığı, bu amaçlara ulaştıracak iş ve faaliyetlerin yürütülmesi ve tüm bu süreçte etkili (etkinlik) ve verimli (rasyonellik) olunmasıdır. Yönetim fonksiyonları, Henri Fayol'un yönetim süreci yaklaşımına dayanır ve 'yönetici ne yapar?' sorusunun cevabını oluşturur. Bu fonksiyonlar sırasıyla şunlardır: Geleceğe yönelik tahminlerin yapılması ve amaçların belirlenmesi süreci olan 'Planlama'; amaçlara ulaşmayı sağlayacak örgütsel yapının, işlerin ve çalışanların belirlenmesi olan 'Örgütleme'; çalışanları amaçlar doğrultusunda harekete geçirme ve motive etme süreci olan 'Yöneltme'; tüm faaliyetlerin ve bölümlerin uyum içinde çalışmasını sağlayan 'Koordinasyon'; ve son olarak hedeflere ne ölçüde ulaşıldığının belirlenip düzeltici önlemlerin alınması süreci olan 'Denetim'dir. İşletmenin üretim, pazarlama, finans ve insan kaynakları gibi temel departmanlarının yürüttüğü faaliyetlerin tamamı aslında birer yönetim konusudur. Dolayısıyla yönetim fonksiyonları ile işletmenin diğer fonksiyonları iç içe geçmiştir. Bir üretim yöneticisi de, pazarlama yöneticisi de kendi departmanının başarısı için planlama yapmalı, işleri örgütlemeli, astlarını yöneltmeli, diğer birimlerle koordinasyonu sağlamalı ve bütçe ile hedefleri denetlemelidir. Araştırmalar, en alt kademedeki ustabaşından en üstteki genel müdüre kadar yöneticilerin yaptığı işin özünde aynı olduğunu göstermektedir. İşletmelerde ortak amaçlara ulaşmak için birden fazla yöneticiye ihtiyaç duyulur ve bu durum yönetsel yetki ve sorumlulukların farklı düzeylerde paylaşılmasını gerektirir. Yönetim yapısı bir piramit şeklinde ele alındığında yukarıdan aşağıya doğru üç temel kademeye ayrılır: Üst kademe yönetimi, orta kademe yönetimi ve alt kademe yönetimi. Piramidin tepesine çıkıldıkça yönetici sayısı azalırken yetki, güç ve sorumluluk miktarı maksimum düzeye ulaşır. Üst kademe yönetimi (tepe yönetimi); genel müdür, genel koordinatör, yönetim kurulu başkanı ve üyelerinden oluşur. Bu grup, işletmenin uzun vadeli stratejilerini, vizyonunu ve politikalarını belirler ve şirketi dış dünyada temsil eder. Orta kademe yönetimi; bölüm müdürleri, fabrika müdürleri ve daire başkanlarından oluşur. Tepe yönetiminin belirlediği stratejileri uygulamaya yönelik planlar geliştirir ve alt kademenin çalışmalarını koordine ederler. Alt kademe yönetimi ise şef, ustabaşı ve formenlerden oluşur; günlük operasyonel faaliyetleri yürüten işgörenlerin doğrudan gözetiminden sorumludurlar. Yöneticilerin görevlerini başarıyla yerine getirebilmeleri için üç temel beceriye sahip olmaları gerekir. İlki 'Teknik Beceri'dir; muhasebe, finans, mühendislik veya pazarlama gibi fonksiyonel alanlarda gerekli olan özel bilgi, yöntem ve araçları kullanabilme yeteneğidir. Bu beceri, işgörenlerle doğrudan çalışan alt kademe yöneticileri için hayati önem taşır. İkincisi 'Beşeri İlişkiler Becerisi'dir; insanları anlama, motive etme, etkili iletişim kurma ve onları yönlendirebilme yeteneğidir. Bu beceri, tüm kademelerde gerekli olmakla birlikte özellikle köprü görevi gören orta kademede kritik öneme sahiptir. Üçüncü beceri olan 'Kavramsal Beceri' ise yöneticinin işletmeyi bir bütün olarak görebilmesini, farklı departmanların birbirleriyle olan ilişkilerini analiz edebilmesini ve stratejik kararlar alabilmesini ifade eder. Bu beceri üst kademe yöneticilerinde en yüksek düzeyde bulunmalıdır. Henri Fayol'un analizlerine göre, tepe yönetimindeki bir yöneticinin faaliyetlerinin %90'ı idari (yönetsel ve kavramsal) nitelikteyken, alt kademedeki bir yöneticinin faaliyetlerinin %90'ı teknik niteliktedir. Orta kademede ise bu oranlar yarı yarıya dağılım gösterir. Planlama, yönetim sürecinin ilk, en temel ve diğer tüm fonksiyonları şekillendiren adımıdır. En basit tanımıyla planlama, belirli bir gelecekte nereye ulaşılmak istendiğinin ve oraya nasıl ulaşılacağının önceden belirlenmesi sürecidir. Planlama aşamasında yönetici; neyin, niçin, nasıl, ne zaman, nerede, kim tarafından ve hangi kaynaklar kullanılarak yapılacağını kararlaştırır. Bu süreç, işletmenin şu an bulunduğu nokta ile gelecekte hedeflediği nokta arasında güvenli bir köprü kurmayı amaçlar. Planlama tamamen zihinsel ve entelektüel bir faaliyettir. Bilimsel tahminlere ve geçmiş verilere dayanarak gelecekteki belirsizlikleri ve riskleri minimuma indirmeyi hedefler. Planlar çeşitli kriterlere göre sınıflandırılır. Kapsanan zamana göre 1 yıla kadar olan 'kısa vadeli' ve 1 yıldan uzun olan 'uzun vadeli' planlar olarak ikiye ayrılır. Kullanım sıklığına göre program ve bütçe gibi 'tek kullanımlı' planlar ile amaç ve politikalar gibi 'sürekli' planlar mevcuttur. Kapsamına göre ise tüm işletmeyi ilgilendiren 'genel planlar' veya departman bazlı 'bölüm planları' olarak gruplandırılırlar. Planlamanın işletmeye sağladığı çok sayıda yarar vardır. Yöneticinin sistemli düşünmesini sağlar, kaynakların rasyonel kullanımını optimize ederek tasarruf sağlar, departmanlar arası koordinasyonu güçlendirir ve denetim için gerekli olan standartları belirler. Ancak planlamanın bazı sakıncaları da vardır. Yüksek nitelikli uzmanlar ve veri analizi gerektirdiğinden oldukça masraflı ve zaman alıcıdır. Ayrıca yöneticinin dikkatini aşırı derecede geleceğe odaklayarak içinde bulunulan anın operasyonel sorunlarının ihmal edilmesine yol açma riski taşır. Planlama süreci dört temel aşamadan oluşur. İlk aşama 'Amaçların Belirlenmesi'dir; satış hacmi, pazar payı gibi hedefler netleştirilir. İkinci aşama 'Temel Varsayımların Belirlenmesi'dir; gelecekteki ekonomik, sosyal ve sektörel koşullara dair tahminler yapılır. Üçüncü aşama 'Alternatiflerin Belirlenmesi ve Karşılaştırılması'dır; amaca giden farklı yollar risk ve maliyet yönünden analiz edilir. Son aşama ise 'En Uygun Alternatifin Seçimi ve Planın Yapılması'dır. Planlamadaki en büyük zorluk geleceği tahmin etmek olduğundan, riskleri azaltmak için plan süreleri optimal düzeyde tutulur.