İş hayatında işletmeler büyüklüklerine göre küçük, orta, büyük ve çokuluslu dev işletmeler olarak sınıflandırılır. İşletme büyüklüğünü belirlemede kullanılan kriterler genel olarak kantitatif (niceliksel) ve kalitatif (niteliksel) olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Kantitatif ölçüler daha somut, sayısal ve pratik veriler sunarken, tek başlarına yeterli olmadıkları durumlarda göreli durumları açıklamak amacıyla niteliksel ölçülerden de yararlanılır. Kantitatif büyüklük ölçülerinin başlıcaları; yıllık satışlar (ciro), yıllık kârlar, varlıklar (net aktifler), öz sermaye miktarı, yatırım toplamı ve çalışanların sayısıdır. Bunların dışında makine sayısı, harcanan enerji veya hammadde miktarı ile yıllık ihracat değeri de yardımcı kriterler olarak kullanılabilir. Hangi ölçünün esas alınacağı işletmenin faaliyet gösterdiği sektöre göre değişir; örneğin hizmet işletmelerinde çalışan sayısı, otellerde yatak sayısı, sinemalarda koltuk sayısı ve çimento fabrikalarında döner fırın sayısı temel alınır. Gelişmiş ülkelerde her yıl en büyük işletmeler çeşitli dergiler tarafından listelenir. ABD'de Fortune dergisi "Fortune 500" ve "Global 500" listelerini yayınlarken, Business Week ve Forbes dergileri de benzer sıralamalar yapar. Ülkemizde ise İstanbul Sanayi Odası (İSO) 1967 yılından beri en büyük sanayi kuruluşlarını belirlemektedir. İSO araştırmalarında sanayi işletmelerini sıralarken fiziksel üretimi esas almak adına ilk kriter olarak "üretimden satışları" kullanır. Kalitatif büyüklük ölçüleri ise sermaye koyanların sayısı, yönetim biçimi, faaliyetlerin bölgeye yönelik olup olmaması, endüstri dalındaki nisbî durum ve hukuki şekildir. Küçük işletmelerde sermaye bir kişi veya küçük bir gruba aitken, yönetim mal sahibindedir ve faaliyetler yereldir. Büyük işletmelerde ise mülkiyet ile yönetim ayrılmıştır, çok sayıda hissedar vardır ve ulusal veya uluslararası pazarlar hedeflenir. Hukuki açıdan tek kişi işletmeleri şirketlerden, şahıs şirketleri ise sermaye şirketlerinden daha küçük kabul edilir. Büyük işletmeler, sahip oldukları geniş kaynaklar sayesinde kitle üretimi yapabilir ve birim maliyetlerini düşürerek ölçek ekonomilerinden yararlanırlar. Yüksek teknoloji kullanımı, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerine ayrılan bütçeler, modern işletmecilik uygulamaları ve uzman personel istihdamı büyük işletmelerin en önemli avantajlarındandır. Ayrıca yüksek finansal güçleri sayesinde daha kolay ve düşük maliyetle kredi bulabilirler, satın alma ve pazarlamada yüksek pazarlık gücüne sahiptirler. Küçük işletmeler ise sınırlı sabit varlıkları sayesinde talep ve pazar değişikliklerine çok daha hızlı uyum sağlarlar, yani esneklikleri yüksektir. Müşterileriyle ve çalışanlarıyla yakın, kişisel ilişkiler kurabilirler. Standart ürünler sunmak yerine müşterilerin özel ihtiyaçlarına göre esnek değişiklikler yapabilirler. Bürokrasi az olduğu için hızlı karar alırlar ve büyük işletmeler için kârlı veya cazip olmayan küçük pazar bölümlerinde (niş pazarlar) başarıyla çalışabilirler. İşletme büyüklüğünün belirlenmesinde pazar şartları ve talep durumu, kurucuların finansman imkânları ve yönetim becerileri en önemli rolü oynar. Talep dinamik bir yapıya sahip olduğundan, gelecekteki talep artışlarını karşılayacak büyüklükte ancak başlangıçtaki çalışma giderlerini de koruyabilecek dengeli bir büyüklük seçilmelidir. Aksi takdirde, talep artana kadar yüksek atıl kapasiteyle çalışmak birim maliyetleri artıracaktır. Optimum (en uygun) işletme büyüklüğü, ortalama maliyet masraflarının en düşük olduğu işletme düzeyidir. İşletme büyüklüğü küçükten optimum düzeye gelene kadar ortalama maliyetler düşer; ancak optimum düzey aşıldıktan sonra aşırı büyüme nedeniyle tedarik güçlükleri, yönetim ve denetim zafiyeti, karar mekanizmalarının yavaşlaması ve bürokrasinin artması gibi nedenlerle ortalama maliyetler tekrar yükselmeye başlar. Büyük ölçekli üretimde birim maliyetlerin düşmesini sağlayan en önemli unsurlardan biri sabit masrafların daha fazla üretim miktarına bölünmesidir. Örneğin, aylık kirası 12.000 TL olan bir işyerinde 4.000 birim üretildiğinde birim başına düşen kira payı 3 TL iken, üretim 6.000 birime çıktığında bu pay 2 TL'ye düşer. Benzer şekilde matbaacılıkta dizgi ve hazırlık masrafları sabit olduğundan, basım adedi arttıkça kitap başına düşen hazırlık maliyeti yarı yarıya azalır. İşletme kapasitesi, işletmelerin mal veya hizmet üretebilme yetenek ve imkânlarının belirli bir ölçü ile ifade edilmesidir. İşletme büyüklüğü daha teorik bir kavramken, kapasite daha pratik ve uygulamaya dönük bir kavramdır. Kapasite ölçüsü olarak genellikle belirli bir dönemdeki fiziksel üretim miktarı (metre, ton, adet) kullanılır. Eğer birden fazla çeşit mal üretiliyorsa kapasite, değer ölçüsü (ciro) veya çalışma saati bazında ifade edilir. Maksimum (teorik) kapasite, bir makine veya tesisin hiçbir arıza, gecikme, bakım veya duraklama olmadan ulaşabileceği teknik olarak mümkün olan en yüksek üretim düzeyidir. Bu kavram insan gücü, hammadde kısıtları ve maliyetleri göz ardı ettiği için eleştirilir. Normal (pratik) kapasite ise maksimum kapasiteden bakım, onarım, hazırlık, vardiya değişimleri ve teknik duraklamalar gibi "faaliyet kesilmeleri" çıkarıldıktan sonra ulaşılan gerçekçi üretim düzeyidir. Normal kapasite genellikle maksimum kapasitenin %75-80'i civarındadır. Optimum kapasite, birim başına sabit ve değişken giderler toplamının minimum olduğu ekonomik kapasite düzeyidir. Fiili kapasite, işletmenin belirli bir dönemde gerçekleştirdiği gerçek üretim miktarını gösterir. Eğer fiili kapasite normal kapasitenin altındaysa aradaki fark atıl (boş, aylak) kapasiteyi oluşturur. Kapasite kullanım oranı (KKO) ise fiili kapasitenin normal kapasiteye yüzde cinsinden oranıdır. KKO'nun %100'ü aşması, geçici yüksek talep dönemlerinde fazla çalışma ile üretim faktörlerinin zorlanması durumunda ortaya çıkar. KOBİ'lerin ekonomik ve sosyal sistemdeki önemini dünyada ilk fark eden ülke ABD olmuştur. ABD, 1920'lerde Küçük İşletmeler İdaresi'ni (SBA) kurmuş ve 1953'te Küçük İşletmeler Kanunu'nu çıkararak devlete bu işletmeleri destekleme görevi vermiştir. KOBİ'ler esnek yapıları sayesinde krizlere karşı dayanıklıdır, istihdam yaratmada büyük işletmelerden daha etkindir ve ekonomik canlılığın, sosyal barışın ve rekabetçi piyasa yapısının temel güvencesidir. Türkiye'de KOBİ'leri desteklemek amacıyla 1990 yılında KOSGEB kurulmuştur. Türkiye, Avrupa Birliği ile uyum çerçevesinde ortak KOBİ tanımını kabul etmiştir. Bu tanıma göre, çalışan sayısı 250 kişiden az olan ve yıllık satış hasılatı veya mali bilançosu 40 milyon TL'yi geçmeyen işletmeler KOBİ olarak sınıflandırılır. KOBİ'ler kendi içinde mikro işletme (1-9 çalışan), küçük işletme (10-49 çalışan) ve orta ölçekli işletme (50-249 çalışan) olmak üzere üç gruba ayrılır. KOBİ'ler Türkiye'deki tüm işletmelerin %99,9'unu oluşturur. Türkiye ekonomisinde toplam istihdamın %78'ini, toplam katma değerin %55'ini, toplam satışların %65,5'ini, toplam yatırımların %50'sini ve toplam ihracatın %59'unu KOBİ'ler gerçekleştirir. Buna karşılık, toplam bankacılık kredilerinin sadece %24'ünü kullanabilmektedirler. Bu durum KOBİ'lerin finansmana erişimde yaşadığı zorlukları açıkça ortaya koymaktadır. Kuruluş yeri, işletmenin faaliyette bulunduğu yerdir. İşletme kurulduktan sonra yerini değiştirmek son derece yüksek maliyetli ve zor olduğundan, kuruluş yeri seçimi kararı geri dönülmesi güç, stratejik bir karardır. Yanlış bir kuruluş yeri seçimi, işletmenin ömrü boyunca yüksek üretim ve dağıtım maliyetlerine katlanmasına, rekabet gücünü kaybetmesine ve ulusal kaynakların savurganlığına yol açar. Yatırımcılar (müteşebbisler) açısından kuruluş yeri seçiminde temel amaç kâr veya satış gelirlerinin maksimizasyonu, pratik olarak ise toplam maliyetlerin minimizasyonudur. Devlet veya planlama organları (DPT gibi) açısından ise ulusal gelirin artırılması, tam istihdamın sağlanması, geri kalmış bölgelerin kalkındırılması ve ekolojik dengenin korunması gibi sosyal ve makroekonomik kriterler ön plandadır. Optimal kuruluş yeri, işletme amaçlarının en ekonomik ve etkili şekilde gerçekleştirilebileceği yerdir. Kuruluş yeri teorilerini ilk inceleyenler Alman iktisatçılar J.H. Von Thünen (1826) ve Alfred Weber (1909)'dir. Von Thünen konuyu tarımsal üretim ve pazara olan uzaklığın taşıma maliyetlerine etkisi açısından ele alırken; Weber, sanayi işletmelerinde hammadde tedarik ve mamul dağıtımındaki taşıma maliyetlerini minimum kılan noktayı bulmaya odaklanmıştır. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ise kantitatif yöntemler ve yöneylem araştırması teknikleri kuruluş yeri seçiminde yaygınlaşmıştır. Kuruluş yeri seçimini etkileyen temel faktörler; pazara yakınlık, hammadde-enerji-iklim-su, işgücü temini, taşıma (ulaşım) imkânları, devletin teşvik ve sınırlamaları ile dışsal ekonomilerdir. Pazara yakınlık, özellikle taşıma maliyetleri yüksek olan, çabuk bozulan ürünler üreten işletmeler ile hizmet ve perakende sektörleri için kritiktir. Hammaddenin işlenirken ağırlık kaybettiği veya çabuk bozulduğu durumlarda ise işletmeler hammadde kaynağına yakın kurulur (şeker, konserve ve demir-çelik fabrikaları gibi). İşgücü faktörü, emek-yoğun çalışan işletmeler için hem miktar hem de nitelik (kalifiye eleman) açısından belirleyicidir. Taşıma faktörü ise limanlar, demiryolu ve karayolu kavşaklarına yakınlığı ifade eder; örneğin petrol rafinerileri (TÜPRAŞ gibi) deniz yoluyla gelen petrolün kolay dağıtımı için liman bölgelerinde kurulur. Devlet ise vergi muafiyetleri, ucuz arsa tahsisi ve organize sanayi bölgeleri aracılığıyla işletmeleri belirli bölgelere çekerek veya çevre koruma yasalarıyla kısıtlayarak kuruluş yeri seçimini doğrudan etkiler. Yönetim; evrensel bir süreç, toplumsal bir sanat ve sistemli bir bilim dalıdır. Süreç olarak yönetim, ortak amaçlara ulaşmak için insan ve diğer kaynakların planlanması, örgütlenmesi, yöneltilmesi, koordine edilmesi ve denetlenmesi faaliyetleridir. Yönetimin temel amacı, sınırlı kaynakları en rasyonel şekilde kullanarak işletme hedeflerine etkili (etkinlik) ve verimli (minimum kaynakla maksimum sonuç) bir şekilde ulaşmaktır. Yönetim fonksiyonları Henri Fayol'un yönetim süreci yaklaşımına dayanır. Bu fonksiyonlar; geleceği tahmin edip amaçları belirleyen 'Planlama', örgütsel yapıyı ve işbölümünü kuran 'Örgütleme', çalışanları harekete geçiren 'Yöneltme (Yürütme)', tüm birimlerin çalışmalarını uyumlaştıran 'Koordinasyon' ve gerçekleşen sonuçları planlarla karşılaştırıp düzelten 'Denetim'dir. Bu fonksiyonlar üretim, pazarlama ve finans gibi tüm işletme departmanlarında yöneticiler tarafından döngüsel olarak uygulanır. Yönetsel yetki ve sorumluluklar işletmelerde hiyerarşik bir piramit oluşturur. Bu piramit; üst kademe (tepe yönetimi), orta kademe ve alt kademe yönetimi olmak üzere üç düzeyden oluşur. Üst kademe (genel müdür, yönetim kurulu); stratejik planlar yapar ve tüm işletmeden sorumludur. Orta kademe (bölüm müdürleri); tepe yönetiminin hedeflerini uygulama planlarına dönüştürür. Alt kademe (ustabaşı, şef); günlük operasyonel işleri yapan personeli doğrudan denetler. Yöneticilerin başarılı olabilmesi için üç temel beceriye sahip olması gerekir. Teknik beceri; işin yapılması için gerekli uzmanlık ve yöntem bilgisidir (alt kademede çok önemlidir). Beşeri ilişkiler becerisi; insanlarla etkili iletişim kurma ve onları motive etme yeteneğidir (her kademede gereklidir ancak orta kademede öne çıkar). Kavramsal beceri ise işletmeyi bir bütün olarak görebilme, bölümler arası ilişkileri analiz etme ve stratejik karar verme yeteneğidir (üst kademede hayati öneme sahiptir). Planlama, yönetim sürecinin ilk ve en kritik fonksiyonudur. Gelecekte nereye ulaşılmak istendiğinin ve oraya nasıl gidileceğinin önceden belirlenmesi sürecidir. Planlama ile 'ne, niçin, nasıl, ne zaman, nerede, kim tarafından ve hangi kaynaklarla' sorularına cevap aranır. Planlama, belirsizlikleri ve riskleri azaltarak işletmeye bir rota çizer, kaynakların rasyonel kullanılmasını sağlar ve denetim için gerekli standartları oluşturur. Planlama süreci dört temel aşamadan oluşur: (1) Amaçların (hedeflerin) belirlenmesi, (2) Planın dayanak noktalarını oluşturan temel varsayımların ve geleceğe yönelik tahminlerin yapılması, (3) Amaca ulaştıracak alternatif yolların belirlenmesi ve karşılaştırılması, (4) En uygun alternatifin seçilerek planın yapılmasıdır. Planlamada en büyük zorluk geleceğin belirsizliğidir; bu belirsizliği azaltmak için planlama süreleri optimize edilmeli, kısa ve uzun vadeli planlar birlikte uyum içinde yürütülmelidir.