İnfografik
← Ünite 5
İşletme

Ünite 5: İşletme Büyüklüğü

TÜPRAŞ'ın Liderliği
İstanbul Sanayi Odası (İSO) 2016 yılı verilerine göre, Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşu olan TÜPRAŞ, 35,437 milyar TL'lik üretimden satış geliriyle listenin ilk sırasında yer almıştır.
Fortune Global 500 Birincisi
2016 yılı Fortune Global 500 araştırması sonuçlarına göre, 2015 takvim yılında 482,1 milyar dolar satış geliri elde eden ABD'li perakende devi Wal-Mart Stores dünyanın en büyük işletmesi olmuştur.
İSO 500 Araştırmasının Başlangıcı
İstanbul Sanayi Odası (İSO), en büyük sanayi kuruluşu araştırmalarını ilk kez 1967 yılında sadece İstanbul'daki 100 işletmeyi kapsayacak şekilde başlatmış, 1980 yılında ise Türkiye genelinde 500 işletmeye çıkarmıştır.
Türkiye'deki KOBİ Oranı
Türkiye'deki toplam işletmelerin %99,9'unu KOBİ'ler oluşturmaktadır. Geriye kalan sadece %0,1'lik kısım büyük işletme sınıfına girmektedir.

Anahtar Kavramlar

Optimum KapasiteBirim başına düşen sabit ve değişken giderler toplamının (ortalama maliyetin) en düşük olduğu, ekonomik açıdan en verimli üretim miktarıdır.
Kapasite Kullanım Oranıİşletmenin fiili kapasitesinin normal kapasitesine yüzde cinsinden oranını ifade eden ve çalışma derecesini gösteren ölçüttür.
KOSGEBTürkiye'de küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerini desteklemek, geliştirmek ve bütçe planlamalarını eyleme dökmek amacıyla 1990 yılında kurulan kamu kurumudur.
Antitröst YasalarıBüyük işletmelerin birleşerek tekel oluşturmasını engellemek, rekabet ortamını ve tüketicileri korumak amacıyla devlet tarafından çıkarılan yasalardır.
Faaliyet KesilmeleriMakinelerin çalışması sırasında meydana gelen bakım, tamir, temizlik, ayar ve vardiya değişimi gibi üretimi geçici olarak durduran kaçınılmaz gecikmelerdir.
Kantitatif Kriterlerİşletme büyüklüğünü belirlemede kullanılan yıllık satışlar, çalışan sayısı, kâr miktarı ve net aktifler gibi somut, sayısal ve ölçülebilir ölçütlerdir.
Kalitatif KriterlerSermayedar sayısı, yönetim biçimi, hukuki şekil ve pazarın coğrafi sınırları gibi işletmenin niteliksel ve göreli büyüklüğünü belirleyen ölçütlerdir.
Üretimden Satışlarİstanbul Sanayi Odası'nın (İSO) en büyük sanayi kuruluşlarını sıralarken kullandığı, işletmenin ticari satışları yerine doğrudan kendi ürettiği mallardan elde ettiği geliri esas alan birincil kriterdir.
KOBİÇalışan sayısı 250 kişiden az olan ve yıllık satış hasılatı veya mali bilançosu 40 milyon TL'yi aşmayan, ekonominin esneklik ve istihdam temelini oluşturan küçük ve orta büyüklükteki işletmelerdir.
Mikro İşletmeKOBİ sınıflandırmasında en küçük grubu oluşturan, bünyesinde 1 ile 9 arasında çalışan istihdam eden çok küçük ölçekli işletmelerdir.
Küçük İşletmeKOBİ yönetmeliğine göre bünyesinde 10 ile 49 arasında yıllık çalışan istihdam eden ve esnek yapısıyla öne çıkan işletme sınıfıdır.
Orta Ölçekli İşletmeKOBİ yönetmeliğine göre bünyesinde 50 ile 249 arasında yıllık çalışan istihdam eden, kurumsallaşmaya başlamış işletme sınıfıdır.
Optimum İşletme BüyüklüğüOrtalama birim maliyet masraflarının en düşük düzeyde gerçekleştiği, işletmenin rekabet gücünün en yüksek olduğu en uygun büyüklük derecesidir.
İşletme KapasitesiBir işletmenin, makinenin veya tesisin belirli bir sürede üretebileceği mal veya hizmet miktarının fiziksel ya da değer bazında ifade edilen yetenek sınırıdır.
Maksimum (Teorik) KapasiteBir makine veya tesisin hiçbir arıza, gecikme, elektrik kesintisi veya bakım duruşu olmadan ulaşabileceği, teknik olarak mümkün olan en yüksek teorik üretim miktarıdır.
Normal (Pratik) KapasiteMaksimum kapasiteden bakım, onarım, temizlik, vardiya değişimi ve hazırlık gibi kaçınılmaz faaliyet kesilmeleri çıkarıldıktan sonra ulaşılan gerçekçi üretim düzeyidir.
Fiili KapasiteBir işletmenin belirli bir çalışma döneminde (örneğin bir yılda) gerçekleştirdiği gerçek ve somut üretim miktarıdır.
Atıl (Boş) Kapasiteİşletmenin normal kapasitesi ile belirli bir dönemde gerçekleştirdiği fiili kapasitesi arasındaki kullanılmayan, boşta kalan üretim potansiyeli farkıdır.
Kapasite Kullanım Oranı (KKO)İşletmenin fiili kapasitesinin normal kapasitesine olan yüzde cinsinden oranıdır; tesisin ne derece verimli çalıştırıldığını gösterir.
Aşırı KapasiteGeçici yüksek talep veya özel sipariş dönemlerinde, fazla çalışma ve üretim faktörlerini zorlama yoluyla normal kapasitenin üzerine çıkılması durumudur.
Kuruluş YeriBir işletmenin üretim, yönetim ve dağıtım faaliyetlerini fiziksel olarak gerçekleştirdiği, coğrafi olarak konumlandığı yerdir.
Optimal Kuruluş Yeriİşletmenin üretim, tedarik, taşıma ve pazarlama maliyetleri toplamının en düşük olduğu ve işletme amaçlarının en iyi şekilde gerçekleştirilebileceği coğrafi konumdur.
Dışsal EkonomilerBirçok işletmenin aynı sanayi bölgesinde toplanmasıyla ortaya çıkan kalifiye işgücü bulma, ortak altyapı, bakım-onarım ve parça tedariki kolaylığı gibi işletme dışı tasarruflardır.
Yönetimİşletme amaçlarına etkili ve verimli bir şekilde ulaşmak için planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetim fonksiyonlarının yürütülmesi sürecidir.
PlanlamaGelecekte neyin, nasıl, ne zaman, nerede, kim tarafından ve hangi kaynaklarla yapılacağının önceden kararlaştırılması sürecidir.
Örgütlemeİşletme amaçlarına ulaşmak için gerekli işlerin belirlenmesi, gruplandırılması, yetki ve sorumluluk ilişkilerinin kurularak fiziksel ortamın hazırlanmasıdır.
Yöneltme (Yürütme)Örgütü oluşturan çalışanların (astların) işletme amaçları doğrultusunda istekle çalıştırılması, motive edilmesi ve harekete geçirilmesi sürecidir.
Koordinasyonİşletmedeki tüm faaliyetlerin ve çalışanların çalışmalarını kolaylaştırmak ve başarıya ulaştırmak için aralarında uyum ve işbirliği sağlanmasıdır.
Denetimİşletmede planlanan hedefler ile gerçekleşen fiili sonuçların karşılaştırılması, sapmaların belirlenmesi ve gerekli düzeltici önlemlerin alınması sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

KOBİ'lerin Kredi Kullanım Çelişkisi

Türkiye'de KOBİ'ler toplam istihdamın %78'ini ve toplam yatırımların %50'sini gerçekleştirmelerine rağmen, bankacılık sektöründeki toplam kredilerin sadece %24'ünü kullanabilmektedirler.

KOSGEB'in Kuruluşu

Türkiye'de KOBİ'lerin gelişimini desteklemek ve uluslararası pazarda rekabet güçlerini artırmak amacıyla 1990 yılında KOSGEB kurulmuştur.

AB KOBİ Tanımının Kabulü

Türkiye, Avrupa Birliği'nin ortak KOBİ tanımını 18 Mayıs 2006 tarihinde yürürlüğe giren yönetmelikle resmen kabul ederek mevzuat uyumunu sağlamıştır.

KOBİ Tanım Limitleri

Türkiye'deki yönetmeliğe göre çalışan sayısı 250 kişiden az olan ve yıllık satış hasılatı 40 milyon TL'yi geçmeyen işletmeler KOBİ statüsündedir.

SBA'nın Tarihsel Önemi

ABD, KOBİ'lerin önemini dünyada ilk fark eden ülke olarak 1953 yılında Küçük İşletmeler Kanunu'nu çıkarmış ve Küçük İşletmeler İdaresi'ni (SBA) kurmuştur.

2009 Küresel Krizinin KKO Etkisi

DPT verilerine göre Türkiye imalat sanayisinde 2008'de %76,7 olan ortalama kapasite kullanım oranı, 2009 küresel krizinin etkisiyle %65,2'ye gerilemiştir.

Düşük Kapasitenin Nedenleri

İTO'nun 2011 yılı verilerine göre küçük imalat sanayisinde düşük kapasiteyle çalışmanın en büyük nedeni %32,2 ile talep yetersizliğidir.

ABD'de KOBİ Sınırı

Avrupa ülkelerinden farklı olarak ABD'de KOBİ kabul edilme sınırı, çalışan sayısının 500 kişiden az olması şeklinde uygulanmaktadır.

KOBİ'lerin İstihdam Gücü

Türkiye'de KOBİ'ler toplam istihdamın %78'ini sağlamaktadır. Bu oran, KOBİ'lerin ülke ekonomisinde işsizliği önleme ve iş gücü yaratmadaki devasa rolünü somut olarak ortaya koymaktadır.

KOBİ Kredi Dengesizliği

Türkiye'deki KOBİ'ler toplam yatırımların %50'sini ve ihracatın %59'unu gerçekleştirmelerine rağmen, bankacılık sektöründeki toplam kredilerin sadece %24'ünü kullanabilmektedirler.

İmalat Sanayii KKO Verileri

DPT verilerine göre Türkiye imalat sanayiinde ortalama kapasite kullanım oranı 2008'de %76,7 iken, 2009 küresel krizinde %65,2'ye gerilemiş, 2011'de ise tekrar %75,4'e yükselmiştir.

Kapasite Düşüklüğü Nedenleri

İstanbul Ticaret Odası'nın (İTO) 2011 yılı verilerine göre küçük imalat sanayiinde düşük kapasiteyle çalışmanın en büyük nedeni %32,2 ile talep yetersizliği, ikinci nedeni ise %18,5 ile finansman sorunudur.

SBA'nın Kuruluşu

ABD, KOBİ'lerin önemini dünyada ilk fark eden ülke olarak 1920'lerde Küçük İşletmeler İdaresi'ni (SBA) kurmuş ve 1953 yılında çıkardığı Küçük İşletmeler Kanunu ile bu yapıyı yasallaştırmıştır.

AB KOBİ Tanımı Entegrasyonu

Türkiye, 18 Mayıs 2006 tarihinde yürürlüğe giren yönetmelik ile Avrupa Birliği'nin ortak KOBİ tanımını kabul ederek çalışan sayısı ve ciro kriterlerini AB standartlarına eşitlemiştir.

Von Thünen'in Kuruluş Yeri Analizi

Alman iktisatçı J.H. Von Thünen, 1826 yılında tarımsal üretim alanlarının pazara olan uzaklığı ile taşıma maliyetleri arasındaki ilişkiyi inceleyen ilk kuruluş yeri teorisini geliştirmiştir.

Alfred Weber'in Sanayi Teorisi

Alman iktisatçı Alfred Weber, 1909 yılında yayınladığı çalışmasında sanayi işletmelerinin kuruluş yeri seçiminde hammadde ve mamul taşıma maliyetlerinin minimizasyonunu temel alan teoriyi kurmuştur.

Sabit Maliyet Dağılımı Örneği

Aylık kirası 12.000 TL olan bir işletmede, üretim miktarı 4.000 adetten 6.000 adede çıktığında, birim başına düşen kira maliyeti %33 azalarak 3 TL'den 2 TL'ye geriler.

KOBİ'lerin İşletme Sayısı Oranı

Türkiye, Güney Kore, Brezilya, Malezya ve İtalya gibi ülkelerde KOBİ'lerin toplam işletmeler içindeki payı %99,9 gibi ezici bir çoğunluğa sahiptir.

ABD KOBİ Sınırı Farklılığı

Avrupa Birliği ve Türkiye'de KOBİ üst sınırı 250 çalışan olarak kabul edilirken, Amerika Birleşik Devletleri'nde bu sınır 500'den az çalışan istihdam etmek olarak belirlenmiştir.

Yanlış Kuruluş Yeri Örneği

Türkiye'de bazı şeker fabrikalarının, şeker pancarı tarımına uygun olmayan veya pancar yetişmeyen bölgelerde kurulması, politik tercihlerin ekonomik rasyonelliğin önüne geçmesinin somut bir örneğidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Kantitatif ve kalitatif kriter ayrımına çok dikkat edin; çalışan sayısı, ciro ve varlıklar kantitatifken, yönetim biçimi ve hukuki şekil kalitatiftir.
  • Maksimum kapasite ile normal kapasite arasındaki farkı 'faaliyet kesilmeleri' (bakım, onarım, arıza) unsurunun belirlediğini unutmayın.
  • Optimum işletme büyüklüğü ile optimum kapasiteyi karıştırmayın; büyüklük genel işletme yapısıyla, kapasite ise üretim maliyetlerinin minimum olduğu üretim düzeyiyle ilgilidir.
  • KOBİ'lerin istihdamdaki devasa payına (%78) karşılık banka kredilerinden aldıkları payın çok düşük (%24) olması sınavda çeldirici olarak sorulabilir.
  • KOBİ sınıflandırmasındaki çalışan sayılarını (Mikro: 1-9, Küçük: 10-49, Orta: 50-249) mutlaka ezberleyin, doğrudan eşleştirme sorusu gelebilir.
  • İSO sıralamalarında sanayi işletmelerinin fiziksel üretim gücünü ölçmek için 'üretimden satışlar' kriterinin birinci sırada kullanıldığına dikkat edin; toplam satış hasılatı ile karıştırılmamalıdır.
  • Maksimum kapasite ile normal kapasite arasındaki farkın 'faaliyet kesilmeleri' (bakım, onarım, vardiya değişimi) olduğunu unutmayın; sınavda bu fark hesaplama sorusu olarak gelebilir.
  • KOBİ tanımındaki çalışan sayısı (250'den az) ve ciro (40 milyon TL) sınırlarını ezberleyin; mikro (1-9), küçük (10-49) ve orta (50-249) ölçekli grupların çalışan sayıları doğrudan sorulmaktadır.
  • Alfred Weber'in sanayi kuruluş yeri teorisinde 'taşıma maliyetlerinin minimizasyonu' ilkesini savunduğunu, Von Thünen'in ise tarımsal alan odaklı olduğunu bilmek sınavda puan kazandırır.
  • Yönetici becerilerinin kademelere göre dağılımına dikkat edin: Teknik beceri alt kademede, kavramsal beceri ise üst (tepe) kademede en yüksek öneme sahiptir.
  • Planlama sürecinin ilk aşamasının 'amaçların belirlenmesi' olduğunu ve planlamanın denetim fonksiyonuna standart (ölçü) sağlayarak temel oluşturduğunu unutmayın.