Sesli Özet
← Ünite 8

Ünite 8: Tacir Yardımcıları – Ticari Faaliyetlere Aracı Olanlar — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Ticari hayatın karmaşık yapısı ve iş hacminin büyüklüğü, tacirlerin tek başlarına tüm ticari faaliyetleri yürütmelerini imkânsız kılar. Bu nedenle tacirler, ticari faaliyetlerinin yürütülmesinde başka kişilerden yararlanır ve onlarla iş birliği yaparlar. Borçlar Kanunu'nun ilgili bölümünün başlığından yola çıkılarak bu kişilere genel olarak 'tacir yardımcıları' denilmektedir. Her ne kadar bu kişilerin tamamına 'tacir yardımcıları' denilse de, hukuki statüleri bakımından ikiye ayrılırlar. Bir kısmı tacirin işletmesi bünyesinde çalışan bağımlı kişilerden oluşurken, diğer kısmı ise çoğunlukla kendi ticari işletmesine sahip olan ve ekonomik anlamda aracılık faaliyeti yürüten bağımsız kişilerdir. Doktrinde her ne kadar 'tacir yardımcıları' ifadesi eleştirilse de, bu grup temel olarak iki sınıfa ayrılmaktadır: Bağımlı tacir yardımcıları (ticari temsilci, ticari vekil ve pazarlamacı) ve bağımsız tacir yardımcıları (acente, simsar, komisyoncu ve tek yetkili satıcı). Ticari temsilci (mümessil), işletme sahibinin ticari işletmeyi yönetmek ve işletmeye ilişkin işlemlerde ticaret unvanı altında, ticari temsil yetkisi ile kendisini temsil etmek üzere açıkça veya örtülü olarak yetki verdiği kişidir. Ticari temsilci hem işletmeyi yönetme hem de taciri temsil etme yetkisini haizdir. Ticari temsilcinin atanması hususunda, işletme sahibinin bu yetkiyi ticaret siciline tescil ettirmesi zorunludur; ancak tescil kurucu etkiye sahip değildir. Yani tescil yapılmamış olsa bile, bir kişi fiilen ticari temsilci sıfatıyla hareket ediyor ve bu yetkileri kullanıyorsa, tacir bu kişinin fiillerinden sorumludur. Kanun koyucu, üçüncü kişilerin hukuk güvenliğini korumak amacıyla ticari temsilcinin özel yetkiye gerek duymadan yapabileceği işleri belirlemiştir. Ticari temsilci, iyi niyetli üçüncü kişilere karşı kambiyo taahhüdünde bulunmaya ve işletmenin amacına giren her türlü işlemi (işçi alma, kira sözleşmesi, ödünç sözleşmesi vb.) yapmaya yetkilidir. Buna karşın ticari temsilci, işletmenin yapısını değiştiren ortak alma veya faaliyete son verme gibi kararları alamaz. Ayrıca açıkça yetkili kılınmadıkça taşınmazları devredemez veya bir hak ile sınırlandıramaz. Temsil yetkisi bir şube ile sınırlandırılabilir veya birden çok kişinin birlikte imza atması koşuluna bağlanabilir. Bu sınırlamaların iyi niyetli üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmesi için ticaret siciline tescil edilmesi şarttır. Ticari vekil, bir ticari işletme sahibinin kendisine ticari temsilcilik yetkisi vermeksizin, işletmesini yönetmek veya işletmesinin bazı işlerini yürütmek için yetkilendirdiği kişidir. Bu yetki, işletmenin alışılmış bütün işlemlerini kapsar. Ticari vekil, açıkça yetkili kılınmadıkça ödünç para alamaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, dava açamaz ve açılmış davaları takip edemez. Toptan, yarı toptan veya perakende satış yapan işletmelerin hizmetlileri ise satış işlemlerini yapmaya, fatura imzalamaya ve ayıp bildirimlerini kabul etmeye kanunen yetkilidir. Pazarlamacılık sözleşmesi ise pazarlamacının sürekli olarak bir ticari işletme sahibi işveren hesabına ve işletmenin dışında her türlü işlemin yapılmasına aracılık etmeyi ya da yazılı anlaşma varsa bu işlemleri yapmayı, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Acente; ticari mümessil, ticari vekil veya işletme çalışanı gibi bağımlı bir konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kimkedir. Acentelik ilişkisinin temel unsurları bağımsızlık, sözleşmeye dayalı olma, belli bir bölgede faaliyet, devamlılık, meslek edinme ve aracılıktır. Acente, yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça tekel hakkına (inhisar) sahiptir; yani müvekkil aynı bölgede başka acente atayamaz, acente de rakip işletmelere çalışamaz. Acente, özel ve yazılı bir yetki almadıkça müvekkili adına sözleşme yapamaz. Yetkisiz sözleşme yaparsa müvekkil icazet verebilir, aksi halde acente sorumluluğu üstlenir. Ücrete hak kazanma zamanı, işlem yerine getirildiği andır ve sözleşme sona erdiğinde şartları varsa denkleştirme isteminde bulunabilir. Simsarlık sözleşmesi, simsarın taraflar arasında bir sözleşme kurulması imkânının hazırlanmasını veya kurulmasına aracılık etmeyi üstlendiği ve sözleşme kurulduğunda ücrete hak kazandığı sözleşmedir. Simsar tarafların adına imza atmaz, sadece tarafları bir araya getirir; günlük hayattaki örneği emlakçıdır. Taşınmaz simsarlığı yazılı şekle tabidir. Komisyon sözleşmesi ise ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını üstlendiği sözleşmedir. Komisyoncu bildirme, sigortalama ve özen borcu altındadır; satılacak eşya ayıplı ise korumak ve durumu bildirmek zorundadır. Tek yetkili satıcı (distribütör, ana bayi) ise kendi ad ve hesabına hareket eder, üreticiden aldığı malları kendi adına satar ve tüm riski kendi taşır; temsil yetkisi yoktur.