Ünite 13: Ekonomik Büyümenin Finansmanı: İç ve Dış Finansman Kaynakları

Marshall Planı ve Türkiye

İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD, Avrupa'nın restorasyonunu desteklemek ve Sovyet Rusya'nın nüfuzunu engellemek amacıyla Marshall yardımlarını başlatmıştır. Doğu Avrupa ülkeleri bu yardımı reddederken, Türkiye ve birçok Batı Avrupa ülkesi bu yardımları kabul ederek dış finansman sağlamıştır.

Bretton Woods Konferansı (1945)

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından uluslararası finansal sistemi yeniden düzenlemek amacıyla toplanan konferanstır. Bu konferansta kabul edilen esaslar çerçevesinde 1945 yılında IMF ve Dünya Bankası (IBRD) kurularak küresel dış borçlanmanın ana aktörleri haline gelmişlerdir.

Dünya Bankası Grubu'nun Beş Kurumu

Dünya Bankası tek bir kurumdan ibaret olmayıp; IBRD, IDA, IFC, MIGA ve ICSID olmak üzere beş ayrı kurumun birleşiminden oluşur. Bu kurumların tamamının başkanlığını aynı zamanda Dünya Bankası başkanı yürütmektedir.

IMF Finansal Operasyonlarının Başlangıcı

IMF, 27 Aralık 1945 tarihinde resmi olarak kurulmuş olmasına rağmen, üye ülkelere yönelik ilk finansal operasyonlarına ve kredi kullandırma faaliyetlerine 1 Mart 1947 tarihinde başlamıştır.

Anahtar Kavramlar

Portföy YatırımlarıYabancı sermayenin devletin kamu veya özel kurumlarına açtığı krediler, hisse senedi ve tahvil alımları gibi araçlarla gerçekleştirdiği kısa vadeli finansal yatırımlardır. Bu yatırımlar doğrudan üretime yönelik olmayıp, yüksek getiri ve arbitraj amacı taşır.

EmisyonMerkez Bankası tarafından piyasaya yeni para sürülmesi işlemidir. Kamu açıklarının finansmanında Merkez Bankası kaynaklarına başvurulması durumunda emisyon artar ve bu durum para arzını genişleterek enflasyonist baskılara yol açar.

Tasarruf-Yatırım AçığıGelişmekte olan ülkelerde gerçekleştirilmek istenen yatırımların toplam tutarı ile yurt içinde yaratılan toplam tasarruflar arasındaki negatif farktır. Bu açık, ekonomik büyümenin sürdürülebilmesi için dış finansman kaynaklarına başvurulmasını zorunlu kılar.

Dış Ticaret AçığıBir ülkenin kalkınması için zorunlu olan sermaye malları ithalatı için gereken ödemeler ile o ülkenin yıllık döviz gelirleri (ihracat vb.) arasındaki farktan doğan açıktır. Bu açık dış kaynak ihtiyacını tetikler.

KredibiliteBir ülkenin uluslararası finans piyasalarındaki güvenilirliği ve borç geri ödeme kapasitesidir. Kredibilitesini yitiren ülkeler yeni dış borç bulmakta zorlanır veya çok daha yüksek faiz oranları ve ağır koşullarla borçlanmak zorunda kalırlar.

Dış YardımGelişmiş ülkelerin veya uluslararası kuruluşların, gelişmekte olan ülkelerin savunma, ekonomik veya sosyal kalkınmalarını desteklemek amacıyla sağladıkları parasal, ayni sermaye veya hizmet şeklindeki kolaylıklar ve transferlerdir.

Proje KredileriOrta vadeli kalkınma planlarında yer alan belirli bir yatırım projesinin veya üretim ünitesinin gerçekleştirilmesi amacıyla verilen kredilerdir. Krediyi veren tarafın, fonların verimli alanlarda kullanılıp kullanılmadığını denetleme yetkisi bulunur.

Bağlı KrediKrediyi veren ülkenin, sağlanan fonların sadece kendi ülkesinden yapılacak mal ve hizmet ithalatında kullanılması şartını koştuğu, mala ve ülkeye bağlı kredi türüdür.

Satıcı (İhracatçı) Kredileriİhracatçı firmalar tarafından alıcı ülkedeki özel sektör firmalarına sağlanan, genellikle 3-5 yıl vadeli ve yüksek faizli ticari kredilerdir. Bu krediler büyük mali kuruluşların garantörlüğünde yürütülür.

Borç ErtelemesiVadesi gelen borç taksitlerinin ödenmeyerek, alacaklı ile yapılan anlaşma çerçevesinde daha düşük bir faiz oranıyla sonraki yıllara aktarılması işlemidir.

Röfinansman KredisiVadesi dolan bir borcun geri ödenmesi amacıyla, borcu veren ülke veya kuruluş tarafından borçluya sağlanan yeni bir finansman desteğidir. Bu yeni fon da borç olarak kaydedilir.

Teknik YardımGelişmekte olan ülkelerin bilgi kapasitesini artırmak amacıyla kalifiye personel, uzman desteği, eğitim malzemesi ve staj olanakları şeklinde sunulan genellikle karşılıksız yardımlardır.

Stand-By DüzenlemeleriIMF tarafından üye ülkelere kısa süreli ödemeler dengesi sorunlarının çözümü için sunulan, genellikle 12-18 ay vadeli olan ve niyet mektubundaki istikrar programına uyum şartına bağlı olarak taksitler halinde kullandırılan kredi imkanıdır.

Genişletilmiş Fon KolaylığıMakroekonomik veya yapısal sorunlardan kaynaklanan, daha uzun süreli ödemeler dengesi sorunlarının çözümü için IMF tarafından sağlanan 3 yıllık bir finansman imkanıdır.

Doğrudan Yabancı Sermaye YatırımlarıÇok uluslu şirketlerin veya yabancı yatırımcıların bir ülkede yeni işletmeler kurması, mevcut iştiraklerin özsermayelerine katılması veya kârlarını yeniden yatırıma dönüştürmesi yoluyla yaptıkları uzun vadeli fiziki yatırımlardır.

İç BorçlanmaDevletin kendi ülke sınırları içerisindeki bireylerden, firmalardan ve finansal kurumlardan millî para cinsinden borçlanması işlemidir. Millî gelir düzeyini doğrudan azaltmaz ancak gelir dağılımını etkiler.

SenyorajDevletin para basma tekelinden elde ettiği reel gelirdir. Yerli para cinsinden iç borçların geri ödenmesinde devlet bu hakkı kullanarak borçlarını finanse edebilir.

Enflasyonist FinansmanDevletin bütçe açıklarını kapatmak ve yatırımları finanse etmek amacıyla Merkez Bankası kaynaklarını (para basımını) kullanması ve bunun sonucunda yaratılan enflasyon yoluyla zorunlu tasarruf ve sermaye birikimi sağlaması yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Stand-By Kredilerinin Geri Ödeme Süresi

IMF'nin en yaygın kullanılan kısa vadeli destek mekanizması olan Stand-By düzenlemeleri kapsamında sağlanan krediler, en fazla 5 yıl içerisinde geri ödenmek zorundadır.

Genişletilmiş Fon Kolaylığı Vadeleri

Yapısal sorunlardan kaynaklanan ödemeler dengesi açıkları için IMF tarafından sunulan Genişletilmiş Fon Kolaylığı imkanında geri ödemeler 4,5 ile 7 yıl arasında gerçekleştirilmektedir.

IMF Ek Rezerv İmkanı Geri Ödemesi

Piyasalarda ani güven kayıplarının yarattığı geniş kapsamlı ve kısa dönemli dış finansman krizlerini çözmek için tasarlanan Ek Rezerv İmkanı'nın geri ödeme süresi 2,5 yıl olarak belirlenmiştir.

Büyük İhracat Kredi Kuruluşları

Satıcı kredilerinin riskini üstlenen ve teminat veren büyük mali kuruluşlara örnek olarak ABD'deki American Export-Import Bank, Fransa'daki COFACE ve İngiltere'deki Export-Import Guaranty Department gösterilebilir.

1970 Sonrası İkinci Küreselleşme Dönemi

1970'lerden sonra finansal araçların çeşitlendiği ve sermaye hareketlerinin serbestleştiği dönemdir. Bu dönemde gelişmekte olan ülkeler uluslararası piyasalardaki fonları çekebilmek için finansal serbestleşme mevzuatlarını uygulamaya koymuşlardır.

UNCTAD'a Göre Yabancı Yatırım Türleri

UNCTAD doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını üç grupta toplar: iştiraklerin özsermayelerine yapılan yatırımlar, dağıtılmayan kârların yeniden yatırıma dönüştürülmesi ve şirket içi borç/kredi işlemleri.

Sosyal Güvenlik Kurumlarının Fonları

Sermaye piyasası gelişmemiş ülkelerde, sosyal güvenlik kuruluşlarının uzun vadeli işlerde kullanamadıkları resmi tasarrufları, kanun gereği devlet iç borçlanma senetlerine yatırılarak iç borçlanmanın temel kaynağını oluşturur.

KİT'lerin Yedek Akçe Zorunluluğu

Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT), kârları üzerinden ayırdıkları yedek akçelerini yasal zorunluluk gereği devlet iç borçlanma senetlerine yatırmakla yükümlüdürler.

Demografik Yapı ve Tasarruf İlişkisi

Hızlı nüfus artışı ve genç bağımlılık oranının yüksek olması, hanehalkı gelirlerinin büyük kısmının tüketime harcanmasına yol açarak ulusal tasarruf oranlarını negatif yönde etkilemektedir.

Sınavda Dikkat Et

Makroekonomik denge denklemindeki (X-M) = (S-I) + (G-T) eşitliğine dikkat edin; sınavda iç denge açığının dış denge açığına eşit olduğu ilkesi sıklıkla sorulur.
Dış borçların geri ödemesinde döviz ihtiyacı nedeniyle 'ihracat' ve 'turizm' gelirlerinin kritik rol oynadığını unutmayın.
Bağlı kredi ile serbest kredi arasındaki ayrımı iyi bilin; bağlı kredide fonların belirli bir ülkeden mal ithal etmek için kullanılması zorunluluğu vardır.
Dünya Bankası'nın yoksulluğu azaltma ve proje kredisi sağlama amacına karşılık, IMF'nin ödemeler dengesi sorunlarına odaklandığını aklınızda tutun.
İç borçlanmanın millî gelir düzeyini doğrudan azaltmadığını, sadece gelir dağılımını (tahvil sahipleri lehine) değiştirdiğini unutmayın.
Hızlı nüfus artışı ile tasarruflar arasında 'negatif' bir ilişki olduğunu ve bunun hanehalkı tüketim harcamalarının artmasından kaynaklandığını unutmayın.