Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Ekonomik istikrar, modern devletlerin maliye politikası aracılığıyla ulaşmayı hedeflediği en temel amaçlardan biridir. Tarihsel süreçte bu kavramın önemi, özellikle 1929 Büyük Buhranı sonrasında çok daha net bir şekilde anlaşılmıştır. Ekonomik istikrara ulaşabilmek, bir ekonomide hem tam istihdamın hem de fiyat istikrarının bir arada ve eş zamanlı olarak sağlanabilmesi ile mümkündür. Bu iki unsur arasında son derece güçlü, dinamik ve yakın bir ilişki bulunmaktadır.
Klasik iktisadi düşünceye göre, ekonomik istikrar kavramı ile fiyat istikrarı kavramı birbirinin yerine kullanılabilen eş anlamlı terimlerdir. Çünkü Klasik iktisatçılar, piyasa mekanizmasının kendi kendine işleyerek ekonomiyi her zaman ve kendiliğinden tam istihdam düzeyinde dengeye getireceğini kabul ederler. Onlara göre devlet müdahalesi olmaksızın işsizlik geçici bir olgudur. Dolayısıyla Klasik yaklaşımda, fiyatlar genel düzeyinin korunması istikrar için yeterli bir koşul olarak görülmüştür.
Buna karşın John Maynard Keynes, ekonominin her zaman kendiliğinden tam istihdam düzeyinde dengede kalamayacağını savunmuştur. Keynesyen teoriye göre ekonomi; eksik istihdam, aşırı istihdam veya tam istihdam düzeylerinin herhangi birinde dengede bulunabilir. Bu durum, ekonomik istikrarın sağlanabilmesi için sadece fiyat istikrarının yeterli olmadığını, devletin aktif maliye politikası araçlarıyla müdahale ederek tam istihdamı da gerçekleştirmesi gerektiği fikrini doğurmuştur.
İktisat yazınında tam kullanım ve tam istihdam kavramları sıklıkla karıştırılsa da farklı anlamlar taşırlar. Tam kullanım, bir ekonomideki tüm üretim faktörlerinin (toprak, emek, sermaye, girişimci) tamamının üretime sokulmasını ifade eden geniş bir kavramdır. Buna karşılık tam istihdam, çalışmak ve cari ücret düzeyinde faaliyet göstermek isteyen her bireyin iş bulabilmesi durumunu, yani sadece emek faktörünün tam kullanımını ifade eder.
Bir ekonomide tam istihdamın sağlanmış olması, tüm iş gücünün yüzde yüzünün çalıştığı anlamına gelmez. İktisatçılar, ekonomide kaçınılmaz olarak ortaya çıkan friksiyonel (geçici/arama işsizliği) ve yapısal nedenlerden kaynaklanan bir işsizliğin her zaman var olacağını kabul ederler. Bu iki işsizlik türünün toplamından oluşan ve ekonominin doğal yapısından kaynaklanan bu düzeye 'doğal işsizlik' veya 'normal işsizlik' adı verilir ve bu oran genellikle %5-6 civarında kabul edilir.
Tam istihdam düzeyi ile millî gelir arasında doğrudan ve pozitif bir korelasyon vardır. Ekonomide tam istihdam sağlandığında, üretim faktörleri verimli bir şekilde kullanıldığı için millî gelir de maksimum düzeyine ulaşır. Ancak burada kritik olan husus, çalışan bireylerin sadece bir işte bulunması değil, aynı zamanda yüksek verimlilik sunan alanlarda istihdam edilmeleridir. Verimli istihdam, millî gelirin kalitesini ve büyüklüğünü belirleyen en temel unsurdur.
Fiyat istikrarı, bir ekonomide ortalama fiyatlar genel düzeyinde yukarı veya aşağı yönlü şiddetli dalgalanmaların yaşanmaması, yani paranın satın alma gücünün korunmasıdır. Fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve hissedilir derecede yükselmesi durumuna enflasyon denir. Enflasyon, cari fiyat düzeyinde toplam talebin toplam arzı aşmasıyla ortaya çıkar. Hızlı ve sürekli enflasyon her zaman parasal bir genişlemeyle desteklenmek zorundadır; para arzı artmadan enflasyonun süreklilik kazanması mümkün değildir.
Enflasyon ortaya çıkış kaynaklarına göre üç ana gruba ayrılır. Birincisi, toplam talebin toplam arzı aşmasıyla oluşan 'Talep Enflasyonu'dur. Bu durum bütçe açıkları, kamu harcamalarının para basılarak veya özelleştirme gelirleriyle finanse edilmesi ve aşırı kredi genişlemesiyle tetiklenir. İkincisi, ham madde, iş gücü ve enerji gibi üretim girdilerinin maliyetlerinin artması sonucu oluşan 'Maliyet Enflasyonu'dur. Üçüncüsü ise tarım ürünleri gibi stratejik malların fiyatlarının serbest piyasa yerine siyasi ve sosyal hedefler doğrultusunda devletçe yüksek belirlenmesiyle oluşan 'Fiyat Enflasyonu'dur.
1958 yılında A.W. Phillips tarafından yapılan çalışma, işsizlik oranı ile parasal ücretlerdeki değişim oranı (enflasyon) arasında ters yönlü (negatif) bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Phillips Eğrisi olarak adlandırılan bu analize göre, işsizliği azaltmak isteyen hükümetler bir miktar enflasyona katlanmak zorundadır. Ancak 1970'li yıllarda ortaya çıkan stagflasyon olgusu, hem yüksek işsizliğin hem de yüksek enflasyonun aynı anda yaşanabileceğini göstererek geleneksel Phillips Eğrisi analizini ve sadece talebe odaklanan maliye politikası yaklaşımlarını sarsmıştır.
Fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve düzenli bir şekilde düşmesi durumuna deflasyon adı verilir. Deflasyon, ilk bakışta tüketiciler için olumlu bir durum gibi görünse de aslında ekonomiler için enflasyondan çok daha tehlikeli sonuçlar doğurabilir. Fiyatların gelecekte daha da düşeceği beklentisine giren bireyler ve kurumlar, tüketim ve yatırım harcamalarını ertelerler. Bu durum toplam talebin hızla daralmasına, üreticilerin stoklarının birikmesine ve üretimi kısmalarına yol açar.
Deflasyonist bir süreçte firmalar eksik kapasiteyle çalışmaya başlar, yatırımlar durma noktasına gelir ve yaygın işsizlik dalgaları ortaya çıkar. Piyasada alıcı bulamayan mallar yüzünden şirket kârları düşer, bu da devletin vergi gelirlerinde ciddi kayıplara neden olur. Reel sektörde yaşanan bu tıkanma finansal piyasaları da vurur; yatırıma dönüşmeyen atıl fonlar spekülatif alanlara kayar. Deflasyonun temel nedenleri arasında tüketim, yatırım ve kamu harcamalarındaki azalmalar, ihracat düşüşü ve para arzının yetersizliği yer alır.
Ekonomik faaliyetlerin yavaşlaması ve konjonktürün aşağı doğru hareket etmesi 'Resesyon' (durgunluk) olarak tanımlanır ve teknik olarak bir ekonominin üst üste iki çeyrek yıl boyunca küçülmesi anlamına gelir. Eğer bu daralma ve durgunluk süreci çok daha şiddetli, derin ve uzun süreli bir yapıya bürünürse 'Depresyon' (kriz) adını alır. Depresyon, makro ve mikro düzeyde yıkıcı etkiler yaratan konjonktürel bir çöküştür. Dünya tarihindeki en belirgin örnekleri 1929 Büyük Buhranı ve 2008 Küresel Krizi'dir.
Gelir dağılımı, bir ekonomide belirli bir dönemde üretilen toplam gelirin, o ekonomideki aktörler, bireyler veya sınıflar arasında nasıl bölüşüldüğünü gösteren bir kavramdır. Gelir dağılımında adaletin sağlanması, sosyal devlet ilkesinin ve sürdürülebilir iktisadi kalkınmanın en önemli ön şartlarından biridir. Neo-klasik iktisatçıların geliştirdiği Marjinal Fayda Yasası'na göre, bireyin geliri arttıkça elde ettiği ek birim gelirin marjinal faydası azalır. Bu nedenle, yüksek gelirlilerden düşük gelirlilere yapılacak adil bir transfer toplumsal refahı maksimize eder.
Gelir dağılımı analiz edilirken dört farklı tür üzerinden değerlendirme yapılır. 'Fonksiyonel (faktörel) gelir dağılımı', üretim sürecine katılan emek, sermaye, toprak ve girişimcinin sırasıyla ücret, faiz, rant ve kâr olarak gelirden aldığı payı inceler. 'Kişisel gelir dağılımı', gelirin kişiler ve aileler arasındaki dağılımını gösterir. 'Sektörel gelir dağılımı', tarım, sanayi ve hizmetler gibi ana sektörlerin payını ele alırken; 'Bölgesel gelir dağılımı', ülkenin coğrafi bölgeleri arasındaki gelir farklılıklarını ortaya koyar.
Gelir dağılımındaki adaletsizliği ve eşitsizliği ölçmek için kullanılan en yaygın yöntemlerden biri Lorenz Eğrisi'dir. Lorenz Eğrisi, nüfusun birikimli yüzdeleri ile bu nüfusun elde ettiği gelirin birikimli yüzdeleri arasındaki ilişkiyi grafiksel olarak gösterir. Eğri, mutlak eşitlik doğrusundan uzaklaştıkça eşitsizlik artar. Diğer bir yöntem olan Dalton-Atkinson Ölçütü ise toplumsal refah fonksiyonuna dayanır ve toplumun mutlak eşitliğe ulaşmak adına vazgeçmeyi kabul ettiği gelir miktarını ölçerek değer yargılarını da analize dahil eder.
Ekonomik büyüme ve ekonomik kalkınma kavramları sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aralarında niteliksel ve kapsam yönünden büyük farklar vardır. Ekonomik büyüme, bir ülkenin ürettiği mal ve hizmet miktarının reel olarak artması ve bu artışın millî gelire yansımasıdır. Büyüme tamamen niceliksel (rakamsal) bir kavramdır ve tek başına toplumsal refahın veya yaşam kalitesinin arttığı anlamına gelmez. Ekonomik kalkınma ise millî gelir artışının yanı sıra sosyal, kültürel, siyasal ve kurumsal yapılarda meydana gelen olumlu ve ilerici dönüşümleri kapsayan niteliksel bir süreçtir.
Gelişmekte olan ülkelerin (GOÜ) kalkınma süreçlerinde karşılaştıkları en büyük yapısal engellerin başında iç tasarruf yetersizliği gelmektedir. Düşük millî gelir düzeyi nedeniyle yeterli tasarruf yapamayan bu ülkeler, yatırımlarını finanse etmekte zorlanırlar ve bu durum 'tasarruf-yatırım açığı' yaratır. Ayrıca, kalkınma için zorunlu olan teknolojik ve sermaye mallarının ithal edilmesi zorunluluğu, döviz gelirlerinin yetersizliğiyle birleştiğinde 'dış ticaret açığı' ve ödemeler dengesi problemlerine yol açar.
Ekonomik büyüme oranlarını açıklamaya çalışan iki temel teorik yaklaşım mevcuttur. Harrod-Domar tarafından geliştirilen Neo-Keynesyen büyüme modeline göre, büyümenin temel sürükleyicisi ve belirleyicisi sermaye birikimidir. Buna karşılık Neo-Klasik büyüme modelinde, sermaye birikiminin yanı sıra nüfus artışı (iş gücü) ve teknolojik gelişmeler de büyüme oranını belirleyen temel değişkenler olarak modele dahil edilir. Devlet, bütçe ve maliye politikası araçlarıyla bu büyüme dinamiklerini yönlendirir.