Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Devlet, insan topluluklarının bir arada yaşamasının kaçınılmaz ve doğal bir sonucu olarak ortaya çıkan somut bir gerçekliktir. Kavramsal kökenleri insanlık tarihi kadar eskiye dayansa da, günümüzdeki anlamıyla kurumsallaşmış 'modern devlet' yapısının tarih sahnesine çıkışı 16. yüzyıla rastlamaktadır. Bu dönemden itibaren devlet, sadece asayişi sağlayan soyut bir otorite olmaktan çıkıp, belirli toplumsal ve ekonomik koşullar altında şekillenen kurumsal bir güç haline gelmiştir.
Sosyolog Max Weber'in yaptığı klasik tanıma göre modern devlet; sürekli işlemler yürüten yaptırımcı bir siyasal örgüt, bu yaptırımları hayata geçirmekle görevli profesyonel bir idari personel ve en önemlisi, belirli bir coğrafi sınır dâhilinde fiziksel güç ile şiddetin meşru kullanım tekelini elinde bulunduran bir düzendir. Bu tanım, devletin kurumsal yapısını ve egemenlik gücünü hukuki-rasyonel bir çerçeveye oturtmaktadır.
Devletin ve ona bağlı kamu tüzel kişilerinin varlık sebebi, toplu yaşamın doğurduğu kamusal ihtiyaçların karşılanmasıdır. Savunma, adalet ve altyapı gibi bireysel olarak karşılanması imkânsız olan bu ihtiyaçlar, devletin temel varoluş zeminini oluşturur. Bununla birlikte, devletin ekonomideki rolünün sınırları, hangi fonksiyonları üstlenmesi gerektiği ve faaliyet alanının daraltılıp genişletilmesi hususu, iktisat tarihi boyunca en çok tartışılan ve üzerinde uzlaşılamayan konuların başında gelmektedir.
16. yüzyılın ortalarından 18. yüzyıla kadar Avrupa'da hâkim olan merkantilizm, güçlü ve korumacı bir devlet modelini savunmuştur. Coğrafi keşifler ve feodalizmin çöküşüyle birlikte yükselen ticari burjuvazi, ulus-devletlerin kurulmasında itici güç olmuştur. Merkantilist düşünceye göre bir devletin gücü ve zenginliği, elinde bulundurduğu altın ve gümüş gibi değerli maden stoklarıyla ölçülür. Bu doğrultuda devlet, dış ticareti aktif olarak yönlendirmeli, ihracatı teşvik ederken ithalatı sınırlandırarak sürekli dış ticaret fazlası vermelidir.
Merkantilist sistemde para arzının artırılması, fiyatlar genel düzeyini yükselterek tüccar sınıfının zenginleşmesini sağlamış ve kamu harcamaları bu yolla finanse edilmiştir. Ancak bu aşırı müdahaleci, korumacı ve devletçi yapıya tepki olarak 18. yüzyılın ortalarında Fransa'da Fizyokrasi ekolü doğmuştur. Fizyokratlar, ekonominin kendi kuralları içinde işleyen 'doğal bir düzen' olduğunu savunmuş ve devlet müdahalesinin bireysel özgürlükleri kısıtladığını ileri sürmüşlerdir.
Fizyokratlara göre gerçek zenginliğin tek kaynağı tarımdır ve sadece tarım sektörü net hasıla (üretken değer) yaratabilir. Bu nedenle devletin ekonomiye müdahale etmemesi, sadece mülkiyet haklarını ve bireysel özgürlükleri koruyacak hukuki altyapıyı sağlaması gerekir. Kamu harcamalarının minimal düzeyde tutulmasını savunan fizyokratlar, karmaşık vergiler yerine, tek üretken alan olan tarımdan (toprak rantı üzerinden) alınacak tek bir dolaysız verginin devletin tüm giderlerini karşılamaya yeteceğini iddia etmişlerdir.
Adam Smith'in 1776 yılında yayımladığı 'Milletlerin Zenginliği' adlı eseriyle temelleri atılan Klasik İktisadi Ekol, devletin ekonomideki rolünü en aza indirmeyi hedefleyen liberal bir felsefeye dayanır. Smith, David Ricardo ve John Stuart Mill gibi düşünürler tarafından şekillendirilen bu ekol, piyasanın 'görünmez bir el' (fiyat mekanizması) aracılığıyla kendi kendini dengeye getireceğini savunur. Bireyler kendi kişisel çıkarlarını maksimize etmeye çalışırken, farkında olmadan toplumun da çıkarına hizmet ederler.
Klasik iktisatçılara göre devlet, piyasa mekanizmasına müdahale etmeyen tarafsız bir 'jandarma devlet' olmalıdır. Devletin üstlenmesi gereken görevler yalnızca savunma, diplomasi, asayiş ve adalet gibi tam kamusal hizmetlerle sınırlandırılmalıdır. Ekonomi her zaman tam istihdam dengesinde olacağından, devletin bütçesi de yıllık olarak denk ve olabildiğince küçük tutulmalıdır. Büyük bütçeler ve bütçe açıkları, ekonominin doğal dengesini bozucu etki yaratır.
Klasik yaklaşımda bütçe açığının kapatılması için ek vergilere veya borçlanmaya başvurulması şiddetle eleştirilir. Ek vergiler; yatırım, tasarruf ve emek arzı üzerinde saptırıcı ve azaltıcı etkiler yaratır. Borçlanma yoluna gidildiğinde ise devlet, ödünç verilebilir fonlar piyasasında özel sektöre rakip olur; bu durum faiz oranlarını yükselterek özel yatırımların dışlanmasına (crowding-out) yol açar ve kamu borçlarının yükünü gelecek nesillerin omuzlarına yükler.
1929 yılında tüm dünyayı sarsan Büyük Buhran, Klasik iktisatçıların 'her arz kendi talebini yaratır' ve 'ekonomi kendiliğinden tam istihdama döner' varsayımlarının geçerliliğini yitirmesine neden olmuştur. Milyonlarca insanın işsiz kaldığı ve üretimin durma noktasına geldiği bu kriz döneminde, John Maynard Keynes'in sunduğu yeni teorik çerçeve iktisat politikasında bir dönüm noktası olmuştur. Keynes, ekonominin kendi haline bırakıldığında eksik istihdam dengesinde kalabileceğini ve krizden çıkış için devletin aktif müdahalesinin zorunlu olduğunu savunmuştur.
Keynesyen teoride, ekonomik dalgalanmaların ve krizlerin temel nedeni toplam talep yetersizliğidir. Bu yetersizliği gidermek için devletin para politikalarıyla yetinmeyip, maliye politikası araçlarını (kamu harcamaları ve vergiler) aktif bir şekilde kullanması gerekir. Resesyon dönemlerinde devlet, kamu harcamalarını artırarak ve bütçe açığı vererek toplam talebi canlandırmalıdır. Bu yaklaşım, klasiklerin 'denk bütçe' dogmasını yıkarak yerine 'konjonktürel bütçe' (krizde açık veren, canlanma döneminde fazla veren bütçe) anlayışını getirmiştir.
Keynesyen devrimle birlikte devlet, ekonomide tarafsız bir gözlemci olmaktan çıkıp, istikrarı sağlayan, istihdamı artıran ve piyasayı yönlendiren müdahaleci bir aktör haline gelmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki yeniden inşa sürecinde de bu aktif devlet modeli, batılı ülkelerin ekonomi politikalarının temel dayanağı olmuştur.
1970'lerde yaşanan Petrol Krizi ve beraberinde gelen stagflasyon (aynı anda yaşanan işsizlik ve yüksek enflasyon), Keynesyen politikaların tıkanmasına yol açmıştır. Bu dönemde Milton Friedman öncülüğünde yükselen Monetarizm (Parasalcı Ekol), ekonomik dalgalanmaların temel nedeninin para arzındaki düzensizlikler olduğunu savunmuştur. Monetaristler, devletin bütçe açığı vermesine, borçlanmasına ve popülist politikalarla para basarak enflasyonu körüklemesine karşı çıkmış, sıkı para politikası ve kamu kesiminin küçültülmesi gerektiğini savunmuşlardır.
Aynı dönemde ortaya çıkan Arz Yanlı Teori ise, ekonomik büyümeyi canlandırmak için toplam talebi artırmak yerine toplam arzı teşvik etmeye odaklanmıştır. ABD Başkanı Ronald Reagan döneminde 'Reaganomics' adıyla uygulanan bu teori; yüksek vergi oranlarının düşürülmesini, devlet düzenlemelerinin (deregülasyon) azaltılmasını ve kamu harcamalarının kısılmasını savunmuştur. Vergi indirimlerinin üretimi, tasarrufu ve yatırımları teşvik ederek orta vadede vergi tabanını genişleteceğini ve bütçe açıklarını kapatacağını ileri sürmüşlerdir.
James Buchanan tarafından geliştirilen Kamusal Seçiş Teorisi ise olaya siyasi ve anayasal bir boyut kazandırmıştır. Bu teoriye göre, politikacılar ve bürokratlar kamu yararını değil, kendi oy ve güç maksimizasyonlarını hedeflerler. Bu durum kamu harcamalarının sürekli artmasına ve bütçe açıklarının kronikleşmesine yol açar. Kamusal Seçiş Teorisyenleri, devletin bu savurganlığını ve ekonomiye keyfi müdahalesini engellemek için bütçe dengesi ve borçlanma sınırlarının anayasal kurallarla (mali kurallar) sınırlandırılması gerektiğini savunurlar.