Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Verginin kanuniliği ilkesi uyarınca vergi alacağı ve buna karşılık gelen vergi borcu doğrudan doğruya kanundan doğmaktadır. Vergi Usul Kanunu’nun 19’uncu maddesine göre, vergi alacağı vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın meydana gelmesi veya hukuki durumun tamamlanması ile doğar. Kanunda tanımlanan soyut ve genel nitelikteki tipe uygun bir somut maddi olayın gerçek hayatta vuku bulması, bu olayın şahsında gerçekleştiği kişinin mükellef olmasını sağlar ve onun vergi borcunu doğurur.
Vergiyi doğuran olayın meydana gelmesi borcu kendiliğinden (ipso facto) doğurmakla birlikte, bu borcun miktarı ancak verginin tarh edilmesiyle somutlaşır. Vergi alacağının doğduğu anın tespiti konusunda doktrinde iki görüş vardır. İlk görüş alacağın vergiyi doğuran olayla doğduğunu savunurken, ikinci görüş olaydan sonra yapılan idari işlemlerle doğduğunu kabul eder. Türk vergi hukukunda birinci görüş benimsenmiştir; yani vergi alacağı, başka hiçbir idari işleme gerek kalmaksızın, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesiyle doğar. Bu aşamadan sonra yer alan tarh, tebliğ ve tahakkuk gibi idari işlemler, doğmuş olan alacağın miktarını belirleyip somutlaştırmaktan ibarettir.
Vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesinin iki önemli sonucu vardır: Birincisi, vergilendirme işlemlerinde uygulanacak mevzuatın belirlenmesidir. Vergiyi doğuran olay hangi tarihte gerçekleşmişse, o tarihte yürürlükte olan kanun hükümleri uygulanır. İkincisi ise zaman aşımı sürelerinin hesaplanmasıdır. Tarh (tahakkuk) zaman aşımı süresi, vergiyi doğuran olayın meydana geldiği yılı izleyen takvim yılının başından itibaren beş yıl olarak hesaplanır. Vergiyi doğuran olay, vergilendirme işleminin sebep unsurunu oluşturur. Gelir vergisinde kazanç ve iradın elde edilmesi, kurumlar vergisinde kurum kazancının elde edilmesi, katma değer vergisinde ise mal teslimi veya hizmet ifası vergiyi doğuran olaylara örnek teşkil eder.
Verginin tarhı, vergi alacağının kanunlarında gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesince hesaplanarak, bu alacağı miktar olarak tespit eden idari işlemdir. Vergi Usul Kanunu’nun 20’nci maddesinde açıkça bir idari işlem olarak tanımlandığı için, idare hukukunun idari işlemlere ilişkin tüm analiz ve kuralları tarh işlemi için de geçerlidir.
Hukuki niteliği itibarıyla tarh işlemi bireysel (öznel/subjektif) bir işlemdir; çünkü mükellef grupları için genel ve düzenleyici olarak değil, tek tek mükellefler için tesis edilir. Ayrıca yükümlülük getirdiği için yükümlendirici bir işlemdir. Kesin ve yürütülmesi zorunlu (icrai) olduğundan asli işlem niteliğindedir. Matrah tespiti, yoklama ve vergi incelemesi gibi işlemler ise asli değil, hazırlayıcı işlemlerdir. Tarh işlemi yeni bir hukuki durum yaratmayıp var olan durumu tespit ettiği için yapıcı (inşai) değil, belirtici (açıklayıcı/tespit edici) bir işlemdir.
Türk vergi sisteminde ana tarh usulü, beyannameye dayanan tarh usulüdür. Bu usulün uygulanamadığı, beyannamenin verilmediği ya da eksik/yanlış verildiği olağan dışı durumlarda ise ikmalen vergi tarhı, resen vergi tarhı ve verginin idarece tarhı olmak üzere üç istisnai tarh usulüne başvurulur.
Türk vergi sisteminde kabul edilen ana tarh usulü beyannameye dayanan tarh usulüdür. Bu usulde idare, mükellefin yazılı olarak beyan ettiği matrah üzerinden vergiyi tarh ve tahakkuk ettirir. Yazılı beyan esas olmakla birlikte, kanunlarda istisnai olarak sözlü beyana da izin verilir; örneğin çiftçiler VUK m. 243/5 uyarınca sözlü olarak ekim ve sayım beyanında bulunabilirler.
Beyan üzerinden alınan vergiler 'tahakkuk fişi' ile tarh ve tahakkuk ettirilir. Beyannamenin vergi dairesine verilmesi üzerine düzenlenen tahakkuk fişinin bir nüshası mükellefe verilir ve vergi böylece tahakkuk etmiş olur. Bu fiş aynı zamanda beyannamenin alındısı (makbuzu) yerine geçer. Beyannamenin posta ile taahhütlü gönderilmesi durumunda postaya veriliş tarihi vergi dairesine verilme tarihi sayılır ve tahakkuk fişi mükellefin adresine kapalı zarfta gönderilir. Elektronik ortamda gönderilen beyannamelerde ise tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenerek iletilir.
Beyannameye dayanan tarh usulünün en önemli hukuki sonucu, mükelleflerin kendi beyan ettikleri matrahlara ve bu matrahlar üzerinden tarh edilen vergilere karşı dava açamamalarıdır. Bu usulde verginin tahakkuku, verginin kesinleşmesi anlamına gelir. Ancak bu kuralın iki istisnası vardır: ihtirazi kayıtla (çekinceyle) verilen beyannameler ve vergi hataları içeren tarhiyatlar. Bu iki durumda mükellef kendi özgür iradesiyle veya hatasız bir şekilde beyanda bulunmadığı için dava açma hakkına sahiptir.
Beyannameye dayanan tarh usulünün uygulanamadığı, beyannamenin hiç verilmediği, defter ve belgelerin usulsüz olduğu veya matrahın gizlendiği durumlarda olağan dışı tarh usullerine başvurulur. İlk olağan dışı usul olan ikmalen (tamamlayıcı) vergi tarhı, her ne şekilde olursa olsun daha önce bir vergi tarh edildikten sonra, bu vergiye ilişkin olarak ortaya çıkan ve defter, kayıt ve belgelere ya da kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit edilen bir matrah veya matrah farkı üzerinden vergi tarh edilmesidir. İkmalen tarhın uygulanabilmesi için daha önce bir tarhiyat yapılmış olması ve yeni matrah farkının maddi delillerle (defter, kayıt, belge) kesin olarak tespit edilebilmesi gerekir.
Resen vergi tarhı ise, vergi matrahının tamamen veya kısmen defter, kayıt ve belgeler gibi maddi delillere veya kanuni ölçülere dayanılarak tespitine imkân bulunmayan hâllerde, takdir komisyonları veya vergi inceleme raporları aracılığıyla belirlenen matrah üzerinden vergi tarh edilmesidir. Beyannamenin süresinde verilmemesi, defterlerin tutulmaması veya ibraz edilmemesi, kayıtların usulsüz ve karışık olması resen tarh nedenleridir. İkmalen tarhta matrah farkı maddi delillerden net olarak çıkarılabilirken, resen tarhta maddi delillerle matrah tespiti imkânsızdır ve takdir/tahmin esastır.
Verginin idarece tarhı ise, ikmalen ve resen tarh nedenleri dışında kalan, mükelleflerin vergi kanunlarında belirtilen zamanlarda başvurmamaları veya kendilerine yüklenen ödevleri yerine getirmemeleri sebebiyle zamanında tarh edilemeyen verginin kanuni matrahlar üzerinden idarece tarh edilmesidir. Örneğin, basit usuldeki mükelleflerin yanlarında çalışan hizmet erbabının karne almasını sağlamaması durumunda verginin işveren namına idarece tarh edilmesi veya damga vergisinde noksan ödenen kısımların idarece tarh edilmesi bu usule örnektir.
Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hukuki sonuç doğuran belgelerin yetkili makamlarca mükellefe, vergi sorumlusuna veya ceza sorumlusuna yazı ile bildirilmesidir. Tebliğ, tarh ile tahakkuk aşamaları arasında bir köprü görevi görür ve mükellefe tanınan dava açma sürelerinin (vergi mahkemesinde 30 gün, ödeme emrine karşı 7 gün) başlamasını sağlar. Tebliğ yapılmaması durumunda süreler işlemeye başlamaz, tahakkuk ve tahsil zaman aşımı süreleri ise işlemeye devam eder.
Tebliğ esas olarak posta yoluyla (iadeli taahhütlü mektup ile) yapılır. Posta ile tebliğde mektubun muhataba teslim edildiği an tebliğ tarihi sayılır. Bunun dışında memur aracılığıyla tebliğ, elektronik ortamda tebliğ, dairede veya komisyonda tebliğ ve son çare olarak ilan yoluyla tebliğ usulleri mevcuttur. Elektronik tebliğde, tebliğ evrakının muhatabın elektronik adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda tebliğ yapılmış sayılır.
İlan yoluyla tebliğ, muhatabın adresinin hiç bilinmediği, bilinen adresinin yanlış veya değişmiş olduğu ve posta ile tebliğin imkânsız olduğu durumlarda uygulanır. İlan, vergi dairesine asılmak suretiyle ve tutara göre yerel veya ulusal gazetelerde yayımlanarak gerçekleştirilir. Muhatap ilan tarihinden itibaren bir ay içinde başvurmazsa, bu bir aylık sürenin sonunda tebliğ yapılmış sayılır. Tebliğ edilen belgelerdeki esasa etkili olmayan şekil hataları tebliği hükümsüz kılmaz; ancak mükellef adının, vergi türünün/miktarının veya dava açma süresinin yazılmaması ya da yetkisiz makamca düzenlenmesi belgeyi hükümsüz kılar.
Verginin tahakkuku, tarh ve tebliğ edilen bir verginin ödenmesi gereken bir aşamaya gelmesidir. Tahakkuk, tarh ve tebliğ gibi ayrı bir idari işlem olmayıp, dava açma süresinin dava açılmaksızın geçmesi veya yargı mercilerinin mükellefin davasını reddetmesiyle kendiliğinden oluşan hukuki bir durumdur. Beyannameye dayanan tarhta tahakkuk fişinin düzenlenmesiyle tarh ve tahakkuk aynı anda gerçekleşir. İkmalen, resen ve idarece tarhta ise tebliğ edilen ihbarnaameye karşı 30 gün içinde dava açılmazsa vergi tahakkuk eder. Dava açılması durumunda tahakkuk yargılama sonuna kadar ertelenir.
Verginin tahsili ise, vergi alacağının kanuna uygun surette ödenmesi ve ortadan kalkmasıdır. Tahsil, tarh işleminden farklı olarak yapıcı (inşai) ve yeni bir hukuki durum yaratan bireysel bir idari işlemdir. İdarenin alacağını toplaması 'tahsil', mükellefin borcunu ödemesi ise 'ödeme' olarak adlandırılır. Tahsil işlemleri tek taraflı ve icrai nitelikte olduğundan, hukuka aykırı olmaları durumunda iptal davasına konu edilebilirler. Tahsil işlemine karşı dava açılması yürütmeyi kendiliğinden durdurmaz, yürütmenin durdurulması için mahkemeden karar alınması gerekir.