Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İdare kavramı organik, işlevsel ve bütüncü olmak üzere üç farklı anlamda kullanılmaktadır. Organik anlam devletin kuruluşlarını, işlevsel anlam bu kuruluşların yürüttüğü faaliyetleri, bütüncü anlam ise her iki unsuru kapsayan yapıyı ifade eder. Anayasa'nın 123, 125 ve 126'ncı maddelerinde bu üç anlama da yer verilmiştir. Vergi idaresi de bu genel idari yapının ayrılmaz bir parçası olarak örgütlenmiştir. Türkiye'de vergi uygulamasında genel yetki, Maliye Bakanlığına bağlı Gelir İdaresi Başkanlığına aittir.
Maliye Bakanlığı, maliye ve bütçe politikasının hazırlanması, uygulanması, mali kanun tasarılarının hazırlanması ve mali denetimin gerçekleştirilmesi gibi geniş yetkilere sahiptir. Bakanlığın en üst amiri olan maliye bakanı, hizmetleri hükûmetin genel siyasetine ve kalkınma planlarına uygun olarak yürütmekle görevli olup başbakana karşı sorumludur. Bakanın yardımcısı olan müsteşar ise bakanlık hizmetlerini bakan adına ve onun direktifleri doğrultusunda koordine eder.
Maliye Bakanlığı merkez örgütü; ana hizmet birimleri, danışma ve denetim birimleri ile yardımcı birimlerden oluşur. Başhukuk Müşavirliği ve Muhakemat Genel Müdürlüğü, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Muhasebat Genel Müdürlüğü, Gelir Politikaları Genel Müdürlüğü, Millî Emlak Genel Müdürlüğü, Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığı (MASAK) ve Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı bakanlığın ana hizmet birimlerini oluşturmaktadır.
Gelir İdaresi Başkanlığı, 5345 sayılı Kanun ile mülga Gelirler Genel Müdürlüğü'nün yerine kurulmuştur. GİB, gelir politikasını adalet ve tarafsızlık içinde uygulamak, vergiyi en az maliyetle toplamak ve mükelleflerin vergiye gönüllü uyumunu sağlamak amacıyla yarı özerk bir yapıda tasarlanmıştır. Başkanlığın doğrudan bakana karşı sorumlu olması ve kendi bütçesine sahip bulunması bu yarı özerk yapının en somut göstergesidir.
GİB merkez teşkilatı; Gelir Yönetimi, Mükellef Hizmetleri, Uygulama ve Veri Yönetimi, Tahsilat ve İhtilaflı İşler, Denetim ve Uyum Yönetimi ile Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Daire Başkanlıkları olmak üzere altı ana hizmet biriminden oluşur. Bu birimler vergi mevzuatının uygulanması, mükellef haklarının korunması, bilgi işlem altyapısının kurulması ve uluslararası ilişkilerin yürütülmesi gibi kritik görevleri üstlenmiştir.
GİB'in taşra teşkilatı ise doğrudan merkeze bağlı vergi dairesi başkanlıkları ile vergi dairesi başkanlığı kurulmayan yerlerde bu yetkilere sahip vergi dairesi müdürlüklerinden oluşur. Bugün itibarıyla Türkiye'de 29 ilde vergi dairesi başkanlığı bulunmaktadır. Vergi dairesi başkanlıkları; vergilendirme, mükellef hizmetleri, tahsilat, hukuk, denetim ve muhasebe gibi fonksiyonel grup müdürlükleri şeklinde örgütlenmiştir.
Vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili çeşitli ölçülerin tespiti görevi idari komisyonlar tarafından yerine getirilmektedir. Bu komisyonlar, idarenin temsilcilerinin yanı sıra mükellef kesiminin temsilcilerini de barındıran karma ve kısmen özerk yapılardır. Komisyon üyelerinin göreve başlamadan önce Vergi Usul Kanunu'nun 88'inci maddesi uyarınca yemin etmeleri bu özerkliğin yasal güvencesidir.
Takdir komisyonları; illerde vergi dairesi başkanının, bulunmayan yerlerde vergi dairesi müdürünün veya malmüdürünün başkanlığında, idarenin iki memuru ve meslek odalarınca seçilen iki üye olmak üzere toplam beş kişiden oluşur. Görevi, yetkili makamlarca istenen matrah ve servet takdirlerini yapmak ile vergi kanunlarında yer alan fiyat, ücret ve diğer değerleri belirlemektir. Takdir komisyonları matrah takdir ederken mükellefin daha önce beyan ettiği matrahın altına inemezler.
Zirai kazançlar il komisyonu ise valinin başkanlığında defterdar, gelir müdürü, ziraat müdürü, veteriner müdürü, Ziraat Bankası şube müdürü ve ziraat odasınca seçilen üç üyeden kurulur. Zirai Kazançlar Merkez Komisyonu ise Maliye Bakanlığı müsteşarının başkanlığında toplanır. Bu komisyonların temel görevi, zirai kazanç elde eden mükelleflerin vergilendirilmesine esas teşkil edecek zirai kazanç ölçülerini belirlemektir.
Vergi denetimi, beyan esasına dayanan Türk vergi sisteminde vergi güvenliğinin sağlanmasının en önemli aracıdır. İdarenin mükellefleri denetlemek için kullandığı yollar yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplama olarak sınıflandırılır. Yoklama, idarenin bilgisi dışındaki vergilendirmeyi etkileyen maddi fiili durumları, kayıtları ve konuları araştırıp tespit etmeyi amaçlayan anlık bir denetim yoludur.
Vergi incelemesi, mükellef beyanlarının ve bunların dayanağını oluşturan defter, kayıt ve belgelerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamak amacıyla yapılan kapsamlı bir denetimdir. İnceleme; vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, vergi dairesi müdürleri ve ilin en büyük mal memuru tarafından gerçekleştirilir. İnceleme esas olarak mükellefin iş yerinde yapılır; iş yerinin uygun olmaması durumunda ise dairede yürütülebilir.
Arama ise mükellefin vergi kaçırdığına dair emareler bulunması durumunda, sulh ceza hâkiminin kararı ile uygulanan istisnai ve zorlayıcı bir adli denetim yoludur. Arama sonucunda el konulan defter ve belgeler üzerindeki incelemelerin en geç üç ay içinde bitirilerek mükellefe geri verilmesi esastır. Bu süre, haklı gerekçelerle sulh ceza hâkimi tarafından uzatılabilir.