Ünite 2: Anayasa Hukukunun Kaynakları

2004 Yılı Anayasa Değişikliği (Madde 90)

2004 yılında yapılan anayasa değişikliği ile Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasına eklenen hükümle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalar ile kanunların çelişmesi durumunda antlaşma hükümlerinin esas alınacağı kabul edilmiştir. Bu tarihi değişiklik, insan hakları sözleşmelerini kanunların üzerinde bir konuma taşımıştır.

Anayasa Değişikliği Teklif Sınırı (1/3 Çoğunluk)

Anayasa'nın 175. maddesi uyarınca, anayasanın değiştirilmesi yönündeki tekliflerin geçerli olabilmesi için TBMM üye tamsayısının en az üçte birinin (yani 200 milletvekilinin) ıslak imzalı yazılı teklifi şarttır. Bu sayıya ulaşılamayan durumlarda anayasa değişikliği süreci başlatılamaz.

Anayasa Değişikliği Kabul Sınırı (3/5 ve 2/3)

TBMM Genel Kurulu'nda anayasa değişikliği teklifinin kabul edilebilmesi için üye tamsayısının en az beşte üç (3/5 - 360 milletvekili) gizli oyu gerekir. Eğer kabul oyları üçte iki (2/3 - 400 milletvekili) çoğunluğun altında kalırsa, kanun ancak zorunlu halkoylaması (referandum) yoluyla yürürlüğe girebilir.

16 Nisan 2017 Anayasa Değişikliği

16 Nisan 2017 referandumuyla kabul edilen anayasa değişiklikleri ile Türkiye'de Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık kaldırılmış, yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanı'na verilmiştir. Bu değişiklikle birlikte 'Kanun Hükmünde Kararname' (KHK) çıkarma yetkisi son bulmuş, yerine 'Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi' (CBK) getirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Normlar HiyerarşisiHukuk kurallarının üstünlük derecelerine göre sıralandığı ve alt düzeydeki bir kuralın üst düzeydeki kurala aykırı olamayacağını öngören piramit sistemidir. Bu hiyerarşinin en tepesinde Anayasa yer alır ve kanunlar dahil tüm alt normlar ona uygun olmak zorundadır.

Anayasanın ÜstünlüğüAnayasa kurallarının diğer tüm hukuk kurallarından önce uygulanmasını ve onlara yön vermesini ifade eden temel ilkedir. 1982 Anayasası'nın 11. maddesinde 'Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz' şeklinde açıkça düzenlenmiştir.

Yasama Yetkisinin GenelliğiYasama organının (TBMM), anayasaya aykırı olmamak şartıyla, herhangi bir konuyu dilediği ölçüde ayrıntılı ve kapsamlı olarak kanunla düzenleyebilme yetkisidir. Bu ilke gereğince Meclis her konuda kanun yapabilir.

Yasama Yetkisinin AsliliğiYasama organının bir konuyu düzenleyebilmesi için kendisinden önce başka bir organın veya işlemin yetkilendirmesine ihtiyaç duymadan, doğrudan doğruya ilk elden düzenleme yapabilmesidir. Yürütmenin işlemleri ise kural olarak kanuna dayanmak zorundadır.

Yasama Yetkisinin DevredilmezliğiAnayasa'nın 7. maddesi uyarınca, yasama yetkisinin Türk Milleti adına sadece TBMM'ye ait olması ve bu yetkinin başka hiçbir organ, merci veya kişiye devredilememesidir. Bu ilke kuvvetler ayrılığının temel güvencelerindendir.

Kanun TeklifiMilletvekilleri tarafından hazırlanan ve yasalaşması amacıyla TBMM Başkanlığına sunulan yazılı kanun önerisidir. 2017 anayasa değişikliği sonrasında Bakanlar Kurulu kaldırıldığı için kanun tasarısı usulü son bulmuş, sadece teklif usulü kalmıştır.

Toplantı NisabıBir kurulun veya meclisin toplanabilmesi ve görüşmelere başlayabilmesi için hazır bulunması gereken asgari üye sayısıdır. TBMM Genel Kurulu için bu sayı üye tamsayısının en az üçte biridir (200 milletvekili).

Karar NisabıToplanan meclisin veya kurulun geçerli bir karar alabilmesi için gereken asgari oy sayısıdır. TBMM'de karar nisabı kural olarak katılanların salt çoğunluğudur; ancak bu sayı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (139 milletvekili) az olamaz.

Meclis İçtüzüğüTBMM'nin kendi iç çalışmasını, oturumlarını, komisyonlarını ve idari işleyişini düzenleyen ve parlamento kararı niteliğinde olan kurallar bütünüdür. Doktrinde yasama organının özerkliğini koruduğu için 'sessiz anayasa' olarak da anılır.

Cumhurbaşkanlığı KararnamesiCumhurbaşkanı tarafından yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılan, normlar hiyerarşisinde kanunun altında yer alan ancak doğrudan Anayasa Mahkemesi denetimine tabi olan düzenleyici işlemdir.

Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı KararnamesiOlağanüstü hal durumlarında, Cumhurbaşkanı tarafından OHAL'in gerekli kıldığı konularda çıkarılan, temel hak ve özgürlükleri sınırlandırabilen ve Anayasa Mahkemesi önünde yargısal denetimi mümkün olmayan özel kararname türüdür.

YönetmelikCumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve kararnamelerin uygulanmasını sağlamak amacıyla çıkardıkları, bunlara aykırı olamayacak nitelikteki yazılı hukuk kurallarıdır.

Anayasa TeamülüAnayasanın uygulanmasından doğan, uzun süreli ve sürekli tekrarlanan, uyulmasının zorunlu olduğuna dair genel bir hukuki inanç (opinio juris) bulunan yazısız anayasa hukuku kaynağıdır.

Anayasa YanlışlığıAnayasanın açık ve emredici bir hükmüne aykırı olmasına rağmen, siyasi veya fiili nedenlerle gerçekleştirilen ve anayasal düzeni başkalaştıran hatalı uygulamalardır. 1971'deki partiler üstü teknokratlar hükümeti buna örnektir.

İçtihadı Birleştirme KararıYüksek mahkemelerin (Yargıtay ve Danıştay) farklı daireleri arasındaki hukuki yorum ve karar çelişkilerini gidermek amacıyla aldıkları, alt mahkemeleri bağlayıcı ve kanun gücünde olan kararlardır.

Doktrin (Öğreti)Hukuk alanında çalışan akademisyenlerin ve bilim insanlarının hukuki meseleler, kanunlar ve mahkeme kararları üzerine geliştirdikleri bilimsel görüş, teori ve yorumların bütünüdür. Doğrudan bağlayıcılığı olmayan yardımcı bir kaynaktır.

Hukukun Bilgi KaynaklarıYürürlükteki hukuk kurallarının, mahkeme kararlarının ve resmi belgelerin nerede, nasıl ve hangi yöntemle bulunabileceğini gösteren kaynaklardır. Türk ve yabancı anayasaları, resmi gazeteler ve bilimsel eserler bu gruptadır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kanunların Yürürlüğe Giriş Süresi (45 Gün Kuralı)

Cumhurbaşkanı tarafından Resmi Gazete'de yayımlanan kanunlarda eğer yürürlüğe giriş tarihi hakkında özel bir hüküm bulunmuyorsa, kanun yayımlandığı günü izleyen günden itibaren 45 gün sonra kendiliğinden yürürlüğe girer. Ancak modern kanunların neredeyse tamamında yürürlük tarihi açıkça belirtilmektedir.

Meclis Karar Nisabı Alt Sınırı (139 Milletvekili)

Anayasa'nın 96. maddesine göre, TBMM'de karar alınabilmesi için toplantıya katılanların salt çoğunluğu aranır. Ancak bu karar yetersayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlası olan 139 milletvekilinden az olamaz. Bu kural, az sayıda milletvekiliyle kanun çıkarılmasını engeller.

Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Dava Açma Süresi (60 Gün)

Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı hem şekil hem de esas bakımından Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açma süresi, kararnamenin Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren 60 gündür. Bu sürenin geçirilmesi halinde hak düşürücü süre nedeniyle dava reddedilir.

3011 Sayılı Kanun ve Yönetmelikler

Hangi yönetmeliklerin Resmi Gazete'de yayımlanması gerektiğini düzenleyen temel mevzuat 3011 sayılı Kanun'dur. Bu kanuna göre, sadece ülke çapında uygulanacak olan veya kamu personelini ilgilendiren yönetmelikler Resmi Gazete'de yayımlanır; yerel nitelikteki yönetmelikler ise mahalli araçlarla duyurulur.

1999 Yılı Hükümet Kurma Teamülünün Kırılması

Türk siyasi hayatında 1999 yılına kadar Cumhurbaşkanlarının hükümeti kurma görevini Meclis'teki en büyük partinin liderine vermesi yönünde güçlü bir uygulama bulunmaktaydı. Ancak 1999'da Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, bu görevi önce bağımsız bir milletvekiline, ardından daha küçük bir partinin liderine vererek bu fiili uygulamayı sonlandırmıştır.

İngiliz Anayasal Düzeninde 'Kral Kötülük Yapmaz' İlkesi

İngiltere'nin yazısız anayasal sisteminde yüzyıllardır uygulanan en ünlü anayasa teamüllerinden biri 'Kral kötülük yapmaz' (The King can do no wrong) ilkesidir. Bu teamüle göre kralın eylemlerinden dolayı hukuki veya cezai sorumluluğu yoktur; tüm sorumluluk işlemleri imzalayan Başbakana aittir.

Nihat Erim Hükümeti ve Anayasa Yanlışlığı (1971)

1971 askeri muhtırası sonrasında, 1961 Anayasası'nın siyasi partileri demokratik hayatın vazgeçilmez unsuru sayan 56. maddesine aykırı olarak, partiler üstü bir teknokratlar hükümeti kurulmuş ve Meclis'ten güvenoyu almıştır. Bu durum doktrinde tipik bir 'anayasa yanlışlığı' örneği olarak kabul edilir.

AYM Kararlarının Bağlayıcılığı (Madde 153)

Anayasa'nın 153. maddesinin son fıkrası, Anayasa Mahkemesi kararlarının yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri kesin olarak bağlayacağını hükme bağlamıştır. Bu hüküm, mahkeme kararlarının anayasa hukukundaki en güçlü yürürlük kaynağı olduğunu kanıtlar.

Sınavda Dikkat Et

Anayasa'nın 90. maddesindeki 2004 değişikliğine çok dikkat edin; temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmeler kanunların üstündedir ve bu konuda AYM'ye iptal davası açılamaz.
Kanun teklif etme yetkisinin 2017 değişikliğiyle sadece milletvekillerine ait olduğunu unutmayın; Bakanlar Kurulu kaldırıldığı için artık 'kanun tasarısı' diye bir kavram yoktur.
Meclis karar nisabının alt sınırının 139 milletvekili olduğunu unutmayın; sınavda bu sayı doğrudan veya dolaylı olarak sorulabilir.
Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin (CBK) sınırlarına dikkat edin; olağan dönem kararnameleriyle temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kesinlikle düzenlenemez.
Olağanüstü hal (OHAL) kararnamelerine karşı Anayasa Mahkemesi'nde dava açılamayacağını, bu kararnamelerin yargısal denetim dışı bırakıldığını aklınızda tutun.
Yönetmelik çıkarma yetkisinin sadece Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerine ait olduğunu; genel müdürlüklerin veya şube müdürlüklerinin yönetmelik çıkaramayacağını unutmayın.
Anayasa teamülleri ile anayasa uygulamaları arasındaki farkı iyi öğrenin; teamüllerde 'hukuki zorunluluk inancı' ve yaptırım varken, uygulamalarda bu yoktur.