Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Anayasa hukukunun en temel meselelerinden biri anayasa yargısıdır. Anayasa yargısı, yasama organı tarafından kabul edilen kanunların, normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer alan anayasaya uygunluğunun yargısal bir mekanizma tarafından denetlenmesini ifade eder. Anayasalar, diğer hukuk normlarının üstünde yer alan, yapılması ve değiştirilmesi sıradan kanunlara göre daha zor olan en üstün normlardır. Bu durum hukukta 'anayasanın üstünlüğü' ilkesi olarak adlandırılmaktadır.
1982 Anayasası'nın 11. maddesinin 2. fıkrasında yer alan 'kanunlar anayasaya aykırı olamaz' hükmü, Türk anayasa düzeninde anayasanın üstünlüğü ilkesini açıkça emretmektedir. Yasa koyucu, bu emredici hükme rağmen anayasaya aykırı bir kanun veya işlem tesis ederse, bu aykırılığı denetleyecek ve hukuk düzeninden ayıklayacak bir mekanizmaya ihtiyaç duyulur. İşte bu ihtiyacı karşılayan, kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen mahkemelere Anayasa Mahkemesi, bu yargısal faaliyete ise anayasa yargısı denmektedir.
Anayasa yargısının temel varlık sebebi, yasama organının anayasal sınırlar içinde kalmasını sağlamak ve bireylerin haklarını yasa koyucunun olası aşırılıklarına karşı korumaktır. Dünyada tek tip bir anayasa yargısı sistemi bulunmamaktadır. Tarihsel gelişim süreci içerisinde, yargısal denetimin yapılış şekline, denetimi gerçekleştiren organın niteliğine ve kararların etkisine göre farklı anayasa yargısı modelleri ve denetim türleri ortaya çıkmıştır.
Dünyada uygulanan anayasa yargısı sistemleri temelde iki büyük modele ayrılmaktadır: Amerikan modeli ve Avrupa modeli anayasa yargısı. Amerikan modeli, kanunların anayasaya uygunluğunun özel bir mahkeme tarafından değil, sistemdeki tüm olağan mahkemeler tarafından denetlenmesini öngörür. Bu nedenle bu sisteme 'genel mahkeme sistemi' de denmektedir. Bu model ilk kez 1803 yılında Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi'nin (Supreme Court) baktığı 'Marbury v. Madison' davasında Yargıç Marshall'ın verdiği kararla ortaya çıkmıştır.
Amerikan modelinde, bir uyuşmazlığı çözmekle görevli olan herhangi bir mahkeme, uygulaması gereken kanun hükmünün anayasaya aykırı olduğunu tespit ederse, 'üst norm alt normu ilga eder' ilkesi gereğince o kanun hükmünü iptal etmez; sadece önündeki somut olayda ihmal eder (dikkate almaz) ve doğrudan anayasa hükmünü uygular. Bu model başta ABD olmak üzere Meksika, Brezilya, Arjantin, Japonya, Yunanistan, İsveç ve Finlandiya gibi ülkelerde uygulanmaktadır. Türkiye'de de 1924 Anayasası döneminde bu model tartışılmış; ancak Yargıtay ve Danıştay kendilerinde bu denetim yetkisini görmedikleri için sistem hayata geçememiştir.
Avrupa modeli anayasa yargısı ise kanunların anayasaya uygunluğunun genel mahkemelerce değil, sadece bu iş için kurulmuş uzmanlaşmış, özel bir mahkeme (Anayasa Mahkemesi) tarafından denetlenmesidir. Avusturyalı hukukçu Hans Kelsen'in görüşlerine dayanan bu modelin ilk örneği, 1920 tarihli Avusturya Anayasası ile kurulan Avusturya Anayasa Mahkemesi'dir. Bu modelde mahkeme, anayasaya aykırı bulduğu kanunu iptal ederek hukuk düzeninden tamamen kaldırır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaygınlaşan bu modeli İtalya, Almanya, Portekiz, Macaristan ve Türkiye (1961 ve 1982 anayasaları ile) benimsemiştir.
Avrupa tipi anayasa yargısında, denetimin yapıldığı zamana göre iki farklı denetim türü bulunmaktadır: Yürürlük öncesi (a priori) denetim ve yürürlük sonrası (a posteriori) denetim. Bazı ülkeler bu iki denetim türünü birlikte uygularken, genel olarak ülkeler bu sistemlerden birini ağırlıklı olarak tercih etmektedirler.
A priori (önleyici/ön) denetim, kanunların parlamento tarafından kabul edilmesinden sonra, ancak Cumhurbaşkanı tarafından yayımlanıp Resmi Gazete'de yürürlüğe girmesinden önce yapılan denetimdir. Bu sistemin en tipik örneği 1958 Fransız Anayasası ile kurulan Fransız Anayasa Konseyi'dir (Conseil Constitutionnel). Bu denetimde amaç, anayasaya aykırı bir kanunun henüz yürürlüğe girip hukuk düzenini ve kişileri etkilemeden önce engellenmesidir. Macaristan, Kolombiya ve Panama gibi ülkelerde de bu yöntem kısmen uygulanmaktadır.
A posteriori (sonradan/düzeltici) denetim ise kanunun Resmi Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmesinden sonra yapılan denetimdir. Dünyadaki Anayasa Mahkemelerinin çoğunluğunda uygulanan sistem budur. Bu sistemde, yürürlükte olan ve hukuki sonuçlar doğurmaya başlamış olan kanunlar, soyut veya somut norm denetimi yollarıyla Anayasa Mahkemesi'nin önüne getirilir ve aykırı bulunursa iptal edilerek yürürlükten kaldırılır.
Anayasaya uygunluk denetiminin başlatılabilmesi için üç temel hukuki yol öngörülmüştür. Bunlardan birincisi 'soyut norm denetimi' (iptal davası) yoludur. Bu yol, anayasada özel olarak yetkilendirilmiş belirli kişi, organ veya grupların, yürürlüğe girmiş bir kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü'nün anayasaya aykırılığı iddiasıyla doğrudan Anayasa Mahkemesi'nde dava açmasıdır. 1982 Anayasası'na göre bu davayı açmaya yetkili olanlar; Cumhurbaşkanı, iktidar partisi meclis grubu, ana muhalefet partisi meclis grubu ve TBMM üye tamsayısının en az beşte biri (1/5) oranındaki milletvekilleridir. Genel dava açma süresi Resmi Gazete'de yayımdan itibaren 60 gündür; şekil yönünden denetimde ise bu süre 10 gündür.
İkinci yol olan 'somut norm denetimi' (itiraz veya def'i yolu), bir mahkemede görülmekte olan bir dava sırasında uygulanacak olan kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasaya aykırı olduğu iddiasının ileri sürülmesidir. Bu yola başvurulabilmesi için; bakılmakta olan bir davanın bulunması, bu davanın bir mahkemede görülüyor olması, uygulanacak kuralın kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi olması ve mahkemenin bu aykırılık iddiasını ciddi bulması gerekir. Mahkeme iddiayı ciddi bulursa davayı geri bırakır ve Anayasa Mahkemesi'nin kararını 5 ay boyunca bekler. Bu süre içinde karar çıkmazsa mahkeme davayı yürürlükteki kanuna göre çözer. Anayasa Mahkemesi işin esasına girip ret kararı verirse, bu kararın Resmi Gazete'de yayımlanmasından itibaren 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün anayasaya aykırılığı itirazıyla tekrar başvurulamaz.
Üçüncü yol ise 'bireysel başvuru' (anayasa şikayeti) yoludur. Türkiye'de 12 Eylül 2010 anayasa değişikliği referandumu ile kabul edilen bu yol, kamu gücü tarafından anayasada güvence altına alınmış ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamında olan temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkesin, olağan kanun yollarını (iç hukuk yollarını) tüketmek kaydıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesini sağlar. Bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken (yerindelik) denetimi yapılamaz, sadece hak ihlali incelemesi gerçekleştirilir.
Anayasanın yapılması ve değiştirilmesi süreçleri, Fransız doktrininden esinlenen 'kurucu iktidar' teorisi çerçevesinde açıklanır. Kurucu iktidar, bir anayasayı sıfırdan yapan, mevcut anayasayı değiştiren veya değiştirilmesine ilişkin usul ve sınırları belirleyen üstün siyasi güçtür. Kurucu iktidar kendi içinde 'asli kurucu iktidar' ve 'tali kurucu iktidar' olarak ikiye ayrılır. Ayrıca kurucu iktidar tarafından oluşturulan ve anayasal sınırlar içinde görev yapan yasama, yürütme ve yargı organlarına ise 'kurulmuş iktidarlar' denir.
Asli kurucu iktidar, hukuk dışı ve sınırsız bir güç olup, ortada hiçbir anayasa yokken veya mevcut anayasa tamamen ortadan kalktığında (hükümet darbesi, devrim, savaş, devletlerin birleşmesi veya dağılması gibi olağanüstü durumlarda) ortaya çıkarak sıfırdan yeni bir anayasa yapar. Asli kurucu iktidar kendisini yetkilendirmek için hiçbir hukuki norma ihtiyaç duymaz, kendi kendini yetkilendirir. Türkiye'de 1960 ve 1980 askeri darbeleri sonrasında kurulan askeri rejimler ve kurucu meclisler asli kurucu iktidar örnekleridir.
Tali kurucu iktidar ise, asli kurucu iktidarın yaptığı anayasanın öngördüğü usul ve sınırlar dahilinde, mevcut anayasayı kısmen veya tamamen değiştiren iktidardır. Tali kurucu iktidar, asli kurucu iktidarın aksine hukuk içi ve sınırlı bir iktidardır. Tali kurucu iktidarın yetkileri; maddi sınırlar (değiştirilemez maddeler), zamansal sınırlar (belirli süre veya dönemlerde değişiklik yasağı) ve biçimsel sınırlar (nitelikli çoğunluk, özel oylama usulleri) ile sınırlandırılmıştır. Örneğin 1982 Anayasası'nın ilk üç maddesinin değiştirilmesini yasaklayan 4. madde, tali kurucu iktidarın maddi sınırına somut bir örnektir.