Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Devlet sözcüğü Batı literatüründe 16. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Antik Yunan'da kent devletini ifade eden 'polis', Romalılarda yurttaşlar topluluğu anlamındaki 'civitas', Orta Çağ'da ise iktidar ve krallığı niteleyen 'imperium' ve 'regnum' gibi kavramlar devlet yerine ikame edilmiştir. Modern anlamda devlet kelimesinin karşılığı olan 'stato' terimini ilk kez İtalyan düşünür Niccolò Machiavelli, Floransa prensliğinde İtalyan birliğini savunduğu 'Hükümdar' (Il Principe) adlı eserinde kullanmıştır. Bu kelimenin kökeni Latince hal, durum veya vaziyet anlamına gelen 'status' sözcüğüne dayanmaktadır.
Türkçemize Arapça 'devl' kelimesinden geçen devlet sözcüğü, etimolojik olarak el değiştirme, elden ele geçme, talih, kısmet ve mutluluk anlamlarına gelmektedir. Osmanlı klasik döneminde devlet yerine daha çok egemenlik alanı ve mülkiyet ilişkilerini çağrıştıran 'mülk' sözcüğü tercih edilmiştir. Devlet terimi ise divan edebiyatında ve gündelik dilde talih ve saadet anlamında kullanılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın ünlü beytinde geçen 'Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi / Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi' dizeleri de bu talih, saadet ve ikbal anlamına işaret etmektedir.
Hukuk literatüründe devletin en çok kabul gören dar anlamdaki tanımı Georg Jellinek tarafından 1900 yılında yayınlanan 'Genel Devlet Kuramı' adlı eserde yapılmıştır. Jellinek'e göre devlet; belirli bir toprak parçası üzerinde egemen olan, belirli bir insan topluluğunun oluşturduğu hukuki ve siyasi bir varlıktır. Bu tanım devletin üç kurucu unsurunu ortaya koymaktadır: İnsan topluluğu (millet), toprak parçası (ülke) ve üstün iktidar (egemenlik). Bu üç unsur arasında herhangi bir hiyerarşi bulunmamakta olup, bir siyasi organizasyonun devlet kimliği kazanabilmesi için üç unsurun da eş zamanlı olarak mevcut olması zorunludur.
Devletin kurucu unsurlarından ilki ve en temel olanı insan topluluğudur. Hukuki ve sosyolojik perspektiften bu topluluğa 'millet' adı verilmektedir. Devletin varlığı için insan topluluğunun sayısal büyüklüğü veya küçüklüğü kurucu bir öneme sahip değildir. Nitekim günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti gibi milyarlarca nüfusa sahip devasa devletlerin yanı sıra San Marino, Tuvalu, Andorra ve Kiribati gibi nüfusu on beş-yirmi bin civarında olan mikro devletler de uluslararası hukukun eşit süjeleri olarak varlıklarını sürdürmektedir.
İnsan topluluğunu bir araya getiren ve onu millet haline dönüştüren bağların niteliği konusunda öğretide iki temel yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan ilki olan 'Objektif Millet Anlayışı', insanları birbirine bağlayan maddi ve somut kriterleri esas alır. Bu anlayışa göre millet olmanın şartı ırk birliği, kan birliği, dil birliği veya din birliğidir. Ancak tarihsel süreçte yaşanan büyük göçler, melezleşmeler ve çok dilli/çok dinli devlet modellerinin (İsviçre, Kanada, ABD gibi) başarısı, objektif millet anlayışının mutlak bir kriter olarak kabul edilmesini zorlaştırmıştır.
İkinci yaklaşım olan 'Sübjektif Millet Anlayışı' ise milleti manevi ve hissi bağlarla tanımlar. İlk kez 1882 yılında Fransız düşünür Ernest Renan tarafından ortaya atılan bu kurama göre millet; ortak bir maziye, hatıra mirasına, birlikte yaşama arzusuna, ortak ülküye ve geleceğe dair sarsılmaz bir iradeye sahip insanların oluşturduğu manevi bir bütündür. Mustafa Kemal Atatürk'ün millet tanımı da bu sübjektif anlayışla birebir örtüşmektedir. Atatürk milleti; zengin bir hatıra mirasına sahip, beraber yaşamak hususunda ortak arzu ve muvafakatte samimi olan, bu mirasın muhafazasına beraber devam etme iradesi gösteren insanların birleşmesinden oluşan bir cemiyet olarak tanımlamıştır.
Devletin üzerinde egemenliğini icra ettiği, sınırları belirlenmiş coğrafi alana 'ülke' denir. Ülkesiz bir devletin varlığı hukuken mümkün değildir. Örneğin Yahudiler İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar, Çingeneler ise tarih boyunca belirli bir toprağa sahip olmadıkları için devletleşememişlerdir. Devletin ülkesi; kara ülkesi, su ülkesi ve hava ülkesi olmak üzere üç boyutlu bir yapıdan meydana gelmektedir.
Kara ülkesi, devlet sınırları içinde kalan toprak parçasını ve bu toprağın altındaki madenler ile tüm zenginlikleri kapsar. Su ülkesi ise devletin egemenliği altındaki iç suları, akarsuları, gölleri, boğazları, kanalları ve deniz kıyısı olan devletler için 'karasuları' adı verilen deniz kuşağını kapsar. Karasuları uluslararası hukuka göre 12 deniz miline kadar uzanabilir ve burada devletin tam egemenliği geçerlidir. Karasularının ötesinde yer alan münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı gibi alanlarda ise devletin egemenliği sınırlı ve ekonomik odaklıdır. Açık denizlerde ise hiçbir devletin egemenliği yoktur ve buralarda geminin ait olduğu devletin hukukunun geçerli olduğunu belirten 'bayrak yasası' uygulanır.
Hava ülkesi (ulusal hava sahası), devletin kara ve su ülkesinin üzerindeki hava tabakasını ifade eder. Hava sahasının yan sınırları kara ve deniz sınırlarının dikey izdüşümü ile belirlenirken, üst sınırı havanın bittiği ve uzayın başladığı sınır olarak kabul edilir. Bu sınır genel kabul görmüş uluslararası teamüllere göre deniz seviyesinden itibaren 60 ila 100 mil arasında değişmektedir. Bu sınırın ötesindeki uzay boşluğunda devletlerin egemenlik hakkı bulunmamaktadır.
Egemenlik, devletin unsurları arasında manevi ve hukuki niteliğiyle öne çıkan, en üstün iktidarı ifade eden unsurdur. Kavramı ilk kez 16. yüzyılda Fransız düşünür Jean Bodin 'Devletin Altı Kitabı' adlı eserinde sistemleştirmiştir. Bodin egemenliği; yurttaşlar ve uyruklar üzerindeki en yüksek, mutlak ve sürekli güç olarak tanımlar. Egemenlik kendi içinde iç egemenlik ve dış egemenlik olmak üzere iki boyutta incelenir. İç egemenlik devletin kendi sınırları içinde kanun yapma, cezalandırma ve para basma gibi mutlak yetkilerini ifade ederken; dış egemenlik devletin uluslararası alanda diğer devletlerle eşit statüde olmasını ve dış müdahalelerden bağımsızlığını niteler.
Egemenliğin kaynağı ve kime ait olduğu sorusu tarih boyunca farklı teorilerle açıklanmıştır. 'Teokratik Egemenlik Teorileri' egemenliğin Tanrı'ya ait olduğunu savunur. Bu teori kendi içinde ikiye ayrılır: 'Doğaüstü ilahi hukuk doktrini' kralların doğrudan Tanrı tarafından seçildiğini ve sadece Tanrı'ya hesap vereceğini savunurken; 'Providansiyel ilahi hukuk doktrini' (savunucusu Aquinalı Thomas) iktidarın halk aracılığıyla ama Tanrı'nın görünmez eliyle dolaylı olarak hükümdara bahşedildiğini ileri sürer.
'Demokratik Egemenlik Teorileri' ise egemenliği beşeri kaynağa dayandırır. Bu teorilerden ilki olan 'Milli Egemenlik Teorisi', egemenliğin geçmiş, şimdi ve gelecekteki tüm nesilleri kapsayan soyut ve manevi bir varlık olan 'millet'e ait olduğunu savunur. Bu teoride egemenlik bölünemez ve ancak temsilciler eliyle kullanılabilir. İkinci teori olan 'Halk Egemenliği Teorisi' (savunucusu J.J. Rousseau) ise egemenliğin o an hayatta olan ve tek tek bireylerden oluşan halka ait olduğunu savunur. Bu teoride egemenlik vatandaş sayısına bölünebilir ve emredici vekalet ilişkisiyle doğrudan demokrasiye kapı aralar.
Devletin nasıl ortaya çıktığı sorusuna yanıt arayan kuramlar arasında 'Aile Teorisi', devletin ailenin zamanla genişlemesi, kabileye, aşirete ve nihayetinde devlete dönüşmesiyle oluştuğunu savunur. Bu teoride hükümdar ile tebaa arasındaki ilişki baba ile çocuk ilişkisine benzetilir. Aristo, Cicero, Woodrow Wilson ve İbn-i Haldun bu görüşün temsilcileridir. 'Biyolojik Teori' ise devleti canlı bir organizmaya benzetir; Platon ve Herbert Spencer gibi düşünürler insandaki organların ve biyolojik süreçlerin (kan dolaşımı, savunma hücreleri vb.) devletteki kurumlarla (ticaret, polis vb.) birebir örtüştüğünü ve devletin de canlılar gibi doğup, büyüyüp öleceğini savunurlar.
'Kuvvet ve Mücadele Teorisi'ne göre devlet, güçlülerin zayıfları ezmesi ve sömürmesi için kurulmuş bir baskı aracıdır. Jean Bodin, Montesquieu ve Franz Oppenheimer bu kuramı savunur. 'Ekonomik Teori (Marksizm)' ise devleti, üretim araçlarını elinde bulunduran egemen sınıfın, ezilen sınıfı kontrol altında tutmak için oluşturduğu bir üst yapı kurumu olarak görür. Karl Marx'a göre devlet, sınıfsal çelişkilerin bir ürünüdür ve sınıfsız topluma geçildiğinde kendiliğinden yok olacaktır.
'Sosyal Mukavele (Sözleşme) Teorisi' ise devletin, insanların kendi iradeleriyle 'doğal yaşam' döneminden çıkıp bir sözleşme imzalayarak kurdukları bir yapı olduğunu savunur. Thomas Hobbes'a göre doğal yaşamda herkes herkesle savaş halindeydi ve insan insanın kurduydu; bu kargaşadan kurtulmak için insanlar tüm haklarını mutlak otorite olan 'Leviathan'a devrettiler. John Locke'a göre ise doğal yaşam barışçıldı ancak cezalandırma hakkının tarafsız kullanılması için sözleşmeyle devlet kuruldu; devlet mülkiyet ve özgürlükleri korumakla yükümlüdür. Jean-Jacques Rousseau ise özel mülkiyetle bozulan eşitliği yeniden kurmak için insanların 'genel irade'yi oluşturacak bir sosyal sözleşme imzaladıklarını savunur.
Devlet şekilleri, devlet başkanının göreve gelme usulüne göre monarşi ve cumhuriyet olarak iki ana kategoriye ayrılır. Monarşide devlet başkanlığı makamı veraset (soydan soya geçiş) usulüyle belirlenir. Cumhuriyet ise en dar anlamıyla monarşinin zıddıdır; yani devlet başkanının göreve gelişinde veraset usulünün uygulanmadığı her devlet şekli cumhuriyettir. Geniş anlamda cumhuriyet ise demokrasi ile eş anlamlı kabul edilir ve yöneticilerin belirli bir süre için seçimle iş başına geldiği sistemi ifade eder.
Monarşiler, hükümdarın yetkilerinin sınırlandırılmasına göre ikiye ayrılır. 'Mutlak Monarşi', hükümdarın yetkilerinin hiçbir anayasal veya parlamenter sınırlandırmaya tabi olmadığı sistemdir. Ancak mutlak monarşi, hiçbir kuralın olmadığı despotizmden farklıdır; çünkü mutlak monarşide hükümdar önceden konulmuş yasalara göre ülkeyi yönetir. 'Meşruti Monarşi' (Anayasal Monarşi) ise hükümdarın yetkilerinin bir parlamento ve anayasa ile sınırlandırıldığı sistemdir. Bu sistem ilk kez 1689 Haklar Bildirgesi ile İngiltere'de uygulanmıştır.
Hükümdarın tahta geçiş biçimine göre monarşiler 'İrsi Monarşi' ve 'Seçimli Monarşi' olarak ayrılır. İrsi monarşide taht hanedan üyelerine otomatik olarak geçerken; seçimli monarşide hükümdar devletin ileri gelenleri veya seçici kurul tarafından seçilir. Bu seçim genellikle hanedanın son bulması veya yeni kurulan bir devlette kral ihtiyacının doğmasıyla gerçekleşir (örneğin Osmanlı'dan bağımsızlığını kazanan Yunanistan ve Bulgaristan'ın ilk krallarını seçmesi gibi).
Devletler yapısal özelliklerine ve egemenliğin coğrafi olarak paylaşılıp paylaşılmadığına göre 'Üniter Devlet' ve 'Bileşik Devlet' olarak ikiye ayrılır. Üniter devlet; ülke, millet ve egemenlik unsurları ile yasama, yürütme ve yargı organları bakımından teklik özelliği gösteren devlet şeklidir. Türkiye, Fransa ve İtalya gibi ülkeler üniter devlet modeline sahiptir. Üniter devlette tek bir yasama organı, tek bir hükümet ve tek bir yüksek yargı düzeni bulunur. Yerel yönetimlerin bulunması veya yetki genişliği ilkesinin uygulanması devletin üniter yapısını bozmaz.
Bileşik devletler ise birden fazla devletin bir araya gelmesiyle oluşan karma yapılardır. Kendi içinde 'Devlet Birlikleri' ve 'Devlet Toplulukları' olarak ikiye ayrılırlar. Devlet birliklerinden 'Şahsi Birlik', iki bağımsız devletin başında aynı hükümdarın bulunmasıyla oluşur. 'Hakiki Birlik' ise devletlerin içişlerinde bağımsız kalıp dış ilişkilerde tek bir devlet gibi hareket etmek üzere birleşmeleridir (tarihteki Avusturya-Macaristan İmparatorluğu gibi).
Devlet toplulukları ise 'Konfederasyon' ve 'Federasyon' olarak ikiye ayrılır. Konfederasyon, bağımsız devletlerin uluslararası kişiliklerini koruyarak ortak savunma veya ekonomik amaçlarla bir antlaşma çerçevesinde kurdukları gevşek birliktir. Üye devletlerin ayrılma hakkı saklıdır. Federasyon ise, federe devletlerin kendi iç özerkliklerini koruyarak üst bir federal devlete tabi oldukları, anayasa ile kurulan katı bir birliktir. Federasyonda çift vatandaşlık, çift hukuk düzeni ve iki meclisli parlamento yapısı mevcuttur. Federe devletlerin tek başlarına uluslararası hukuki kişilikleri ve ayrılma hakları yoktur.
Hükümet sistemleri, devletin temel erkleri olan yasama, yürütme ve yargı arasındaki ilişkilerin niteliğine göre sınıflandırılır. Bu kuramsal altyapının temelini 'Kuvvetler Ayrılığı Teorisi' oluşturur. Teorinin modern anlamdaki kurucusu Fransız düşünür Montesquieu'dür. Montesquieu 'Kanunların Ruhu' adlı eserinde, hürriyetin korunabilmesi için yasama, yürütme ve yargı güçlerinin mutlaka farklı organlara verilmesi gerektiğini savunmuştur. Ona göre bu kuvvetler tek bir elde toplanırsa zorbalık ve despotizm kaçınılmaz olur.
Hükümet sistemleri genel olarak 'Kuvvetler Birliği' ve 'Kuvvetler Ayrılığı' sistemleri olarak ikiye ayrılır. Kuvvetlerin yürütmede birleştiği sistemler mutlak monarşi ve diktatörlükleri oluştururken; kuvvetlerin yasamada birleştiği sistem 'Meclis Hükümeti Sistemi' olarak adlandırılır. Meclis hükümeti sisteminde yürütme organı meclisin içinden seçilen ve onun talimatıyla çalışan bir icra komitesinden ibarettir. Meclisin sürekliliği esastır ve meclisi feshetme yetkisi yürütmeye tanınmamıştır.
Kuvvetler ayrılığı sistemleri ise ayrılığın derecesine göre sınıflandırılır. Kuvvetlerin yumuşak bir şekilde ayrıldığı, organların birbirinin varlığına son verebildiği ve iş birliği içinde çalıştığı sisteme 'Parlamenter Sistem' denir. Kuvvetlerin sert ve kesin bir şekilde ayrıldığı, yasama ve yürütmenin doğrudan halk tarafından farklı seçimlerle belirlendiği ve birbirlerinin hukuki varlığına son veremedikleri sisteme ise 'Başkanlık Sistemi' adı verilir.